Rodzaje skał — magmowe, osadowe, przeobrażone
Skały dzielą się na trzy grupy: magmowe powstałe z zastygłej magmy, osadowe utworzone z nagromadzonych osadów oraz przeobrażone, powstałe z przekształcenia innych skał pod wpływem ciśnienia i temperatury.
Podział skał na trzy grupy opiera się na sposobie ich powstania. Poniżej charakterystyka każdej wraz z przykładami występującymi w Polsce.
Skały magmowe
Powstają z zastygającej magmy. Dzielą się według miejsca krzepnięcia:
- Głębinowe — magma stygnie powoli w głębi skorupy, kryształy zdążą urosnąć duże. Przykłady: granit, gabro.
- Wylewne — lawa stygnie szybko na powierzchni, kryształy są drobne lub niewidoczne. Przykłady: bazalt, andezyt.
Wielkość kryształów zdradza więc historię skały. Granit i bazalt mogą mieć podobny skład chemiczny, ale różnią się wyglądem właśnie przez tempo stygnięcia.
Skały osadowe
Powstają z materiału gromadzonego na powierzchni. Wyróżnia się trzy typy:
- Okruchowe — z rozdrobnionego materiału: piaskowiec, zlepieniec, less, glina
- Pochodzenia organicznego — ze szczątków organizmów: wapień, węgiel kamienny, kreda
- Chemiczne — wytrącone z roztworów: sól kamienna, gips
To jedyna grupa, w której zachowują się skamieniałości — pozostałe powstają w warunkach niszczących szczątki organizmów. Dlatego cała paleontologia opiera się na skałach osadowych.
Skały przeobrażone (metamorficzne)
Powstają, gdy skała już istniejąca trafia pod wysokie ciśnienie i temperaturę, ale nie topi się całkowicie. Zmienia się jej struktura i skład mineralny:
- Marmur — z wapienia
- Kwarcyt — z piaskowca
- Gnejs — z granitu
- Łupek — z iłowca
Charakterystyczna dla tej grupy jest oddzielność płytowa — minerały układają się warstwami prostopadle do kierunku nacisku, przez co skała łupie się na płyty. Stąd łupek dachowy jako materiał budowlany.
Cykl skalny
Trzy grupy nie są stanami ostatecznymi — każda może przekształcić się w inną:
- Skała magmowa wietrzeje i daje materiał na skałę osadową
- Skała osadowa pod ciśnieniem staje się przeobrażoną
- Skała przeobrażona zanurzona głęboko topi się i wraca do postaci magmy
Ten obieg trwa od miliardów lat i nazywa się cyklem skalnym. Wyjaśnia, dlaczego materiał skorupy ziemskiej krąży, zamiast się wyczerpywać.
Skały w Polsce
- Granit — Karkonosze, Tatry Wysokie
- Bazalt — Dolny Śląsk, okolice Złotoryi
- Wapień — Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Góry Świętokrzyskie
- Piaskowiec — Beskidy, Góry Stołowe
- Sól kamienna — Wieliczka, Bochnia, Kłodawa
- Marmur — okolice Sławniowic i Stronia Śląskiego
Jak rozpoznać skałę
Kilka prostych prób. Skała reagująca burzeniem na kwas, także na ocet, zawiera węglan wapnia — to wapień lub marmur. Widoczne gołym okiem, różnobarwne kryształy wskazują na granit. Wyraźne warstwowanie sugeruje pochodzenie osadowe, a łupliwość na płyty — przeobrażone.