Rodzaje jezior — podział według pochodzenia

Klasyfikacja jezior opiera się na tym, w jaki sposób powstało zagłębienie, w którym zebrała się woda. Poniżej typy wraz z przykładami z Polski i ze świata.

Jeziora polodowcowe

Najliczniejsze w Polsce. Powstały w zagłębieniach wyżłobionych przez lądolód albo wypełnionych przez bryły martwego lodu:

• Rynnowe — długie i wąskie, głębokie; powstały w rynnach wód podlodowcowych. Przykład: Hańcza, najgłębsze jezioro Polski (108 m).
• Morenowe — rozległe, ale płytkie, o nieregularnym kształcie. Przykład: Śniardwy, największe jezioro Polski.
• Cyrkowe — w górach, w kotłach polodowcowych. Przykład: Morskie Oko.

Pozostałe typy

• Tektoniczne — w zapadliskach skorupy ziemskiej, zwykle bardzo głębokie. Przykład: Bajkał, najgłębsze jezioro świata (1642 m).
• Wulkaniczne — w kraterach wygasłych wulkanów, o okrągłym kształcie.
• Krasowe — w zagłębieniach powstałych przez rozpuszczanie skał wapiennych. W Polsce na Polesiu Lubelskim.
• Przybrzeżne — odcięte od morza mierzeją. Przykłady: Łebsko, Gardno.
• Starorzecza — odcięte zakola rzek, w kształcie podkowy.
• Sztuczne — utworzone przez człowieka, jak Zalew Soliński.

Rekordy jezior

• Największe powierzchniowo — Morze Kaspijskie, mimo nazwy jest jeziorem, bo nie łączy się z oceanem
• Najgłębsze — Bajkał, mieszczący jedną piątą zasobów słodkiej wody powierzchniowej świata
• Najwyżej położone — jeziora w Himalajach i Andach, powyżej 5000 m
• W Polsce — największe Śniardwy (114 km²), najgłębsze Hańcza (108 m)

Dlaczego w Polsce jest tyle jezior na północy

Rozmieszczenie nie jest przypadkowe — pokrywa się z zasięgiem ostatniego zlodowacenia. Lądolód dotarł mniej więcej do linii Warty i Wisły, pozostawiając na północy tysiące zagłębień, które wypełniła woda.

Na południe od tej granicy jezior naturalnych jest bardzo mało, bo starsze zagłębienia zdążyły zostać zasypane osadami albo osuszone. To dlatego Pojezierze Mazurskie i Pomorskie mają setki jezior, a Małopolska niemal żadnych naturalnych.

Jezioro a staw i bagno

Granica między tymi pojęciami bywa nieostra, ale opiera się na konkretnym kryterium — dostępie światła do dna. W jeziorze jest ono na tyle głębokie, że światło nie dociera wszędzie, więc rośliny zakorzenione nie porastają całej powierzchni dna. W stawie dociera do dna niemal wszędzie, dlatego roślinność może zająć cały zbiornik.

Praktycznie przyjmuje się, że jezioro ma powierzchnię powyżej jednego hektara i głębokość ponad kilka metrów. Bagno to z kolei teren stale podmokły, ale bez otwartego lustra wody — końcowy etap zarastania zbiornika.

Czy jeziora są wieczne

Nie — z geologicznego punktu widzenia to twory krótkotrwałe. Każde jezioro stopniowo wypełnia się osadami znoszonymi przez rzeki oraz obumarłą materią organiczną.

Proces nazywa się lądowieniem i przebiega etapami: jezioro płycieje, zarasta roślinnością od brzegów, przekształca się w bagno, potem w torfowisko, aż wreszcie w łąkę lub las. Jeziora polodowcowe w Polsce są w trakcie tego procesu — wiele z tych, które istniały po ustąpieniu lodowca, już nie istnieje.