Gleba — powstawanie, budowa i rodzaje

Gleba wydaje się czymś oczywistym, ale jej powstanie zajmuje setki lat, a budowa jest bardziej złożona, niż sugeruje potoczne słowo „ziemia”.

Definicja

Gleba to powierzchniowa, zwietrzała warstwa skorupy ziemskiej, przekształcona przez organizmy żywe, zdolna do zapewnienia roślinom wody i składników pokarmowych.

Kluczowe jest ostatnie zastrzeżenie — sam rozdrobniony kamień glebą jeszcze nie jest. Staje się nią dopiero wtedy, gdy pojawia się w nim materia organiczna.

Czynniki glebotwórcze

• Skała macierzysta — materiał wyjściowy, decyduje o składzie mineralnym
• Klimat — temperatura i opady sterują tempem wietrzenia
• Organizmy żywe — rośliny, dżdżownice, bakterie i grzyby wytwarzają próchnicę
• Rzeźba terenu — na stokach gleba jest zmywana, w dolinach się gromadzi
• Czas — powstanie centymetra gleby trwa od kilkudziesięciu do kilkuset lat

Ostatni punkt tłumaczy, dlaczego erozja jest tak poważnym problemem: warstwa zmyta w jeden sezon odtwarza się przez pokolenia.

Profil glebowy

Pionowy przekrój gleby ujawnia warstwy zwane poziomami:

• Poziom O — ściółka, nierozłożone szczątki organiczne
• Poziom A — próchniczny, najciemniejszy i najżyźniejszy
• Poziom B — wmywania, gromadzą się tu substancje wypłukane z góry
• Poziom C — zwietrzała skała macierzysta

Rodzaje gleb w Polsce

• Bielicowe — ubogie, kwaśne, typowe dla borów sosnowych i terenów piaszczystych
• Brunatne — żyzne, pod lasami liściastymi, dominują w Polsce
• Płowe — powszechne na nizinach, dobre pod uprawy
• Czarnoziemy — najżyźniejsze, w Polsce rzadkie: Wyżyna Lubelska, okolice Sandomierza
• Mady — w dolinach rzek, powstałe z osadów rzecznych, bardzo urodzajne
• Rędziny — na podłożu wapiennym, płytkie, ale zasobne

Dlaczego czarnoziemy są najżyźniejsze

Powstały pod roślinnością stepową, w klimacie z wyraźną porą suchą. Trawy stepowe co roku obumierały, pozostawiając gęstą sieć korzeni, która rozkładała się powoli — bez nadmiaru wilgoci wypłukującej składniki w głąb.

Efektem jest gruby, ciemny poziom próchniczny, sięgający nawet metra. Dla porównania w glebach bielicowych warstwa ta ma kilka centymetrów.

Jak sprawdzić rodzaj gleby na działce

Najprostsza metoda to próba wałeczkowania. Wilgotną próbkę rozciera się w dłoniach i próbuje uformować wałeczek: gleba piaszczysta rozsypie się od razu, gliniasta da się zwinąć w pierścień bez pęknięć, a pylasta uformuje wałeczek, który pęknie przy zginaniu.

Drugim badaniem jest pomiar odczynu papierkiem albo prostym testerem. Wynik decyduje o doborze roślin i nawożenia — na glebie kwaśnej udadzą się borówki i rododendrony, natomiast większość warzyw wymaga odczynu zbliżonego do obojętnego, uzyskiwanego przez wapnowanie.

Znaczenie i zagrożenia

Gleba magazynuje wodę, filtruje zanieczyszczenia i wiąże węgiel — w glebach świata jest go więcej niż w atmosferze i całej roślinności razem wziętych.

Największe zagrożenia to erozja wodna i wietrzna, zakwaszenie, zasolenie oraz zabudowa terenów rolnych. Przeciwdziała się im między innymi orką w poprzek stoku, zadrzewieniami śródpolnymi i utrzymywaniem okrywy roślinnej przez cały rok.