Rodzaje wiatrów — stałe, okresowe i lokalne
Wiatry dzielą się na stałe (pasaty, wiatry zachodnie, podbiegunowe), okresowe (monsuny, bryzy) oraz lokalne (halny, mistral). Powstają wskutek różnicy ciśnienia atmosferycznego.
Wiatr powstaje zawsze z tej samej przyczyny — różnicy ciśnienia. Różni je natomiast skala i trwałość, i według tego dzieli się je na trzy grupy.
Skąd bierze się wiatr
Powietrze przemieszcza się z obszaru wysokiego ciśnienia do niskiego. Różnice ciśnienia biorą się z nierównomiernego nagrzewania powierzchni Ziemi: ciepłe powietrze unosi się, tworząc niż, a chłodne opada, tworząc wyż.
Im większa różnica ciśnienia na danym odcinku, tym silniejszy wiatr. Kierunek modyfikuje dodatkowo siła Coriolisa, wynikająca z obrotu Ziemi — odchyla wiatry w prawo na półkuli północnej i w lewo na południowej.
Wiatry stałe
- Pasaty — wieją od zwrotników ku równikowi, bardzo regularne; wykorzystywano je w żegludze
- Wiatry zachodnie — w strefie umiarkowanej, decydują o pogodzie w Polsce
- Wiatry podbiegunowe — wschodnie, wieją od biegunów
Wiatry okresowe
- Monsuny — zmieniają kierunek dwa razy w roku; latem wieją znad oceanu, przynosząc ulewy, zimą znad lądu, dając suszę
- Bryza — dobowa zmiana przy wybrzeżu: w dzień od morza ku lądowi, w nocy odwrotnie
Oba działają na tej samej zasadzie, tylko w różnej skali czasowej. Ląd nagrzewa się i stygnie szybciej niż woda — to jedyna przyczyna. W dzień nad rozgrzanym lądem powstaje niż, więc powietrze napływa znad chłodniejszego morza; w nocy jest odwrotnie. Monsun to ta sama zależność, ale rozłożona na pory roku i kontynenty.
Wiatry lokalne
- Halny — ciepły i porywisty wiatr w Tatrach, typu fenowego
- Mistral — zimny wiatr znad Masywu Centralnego ku Morzu Śródziemnemu
- Bora — zimny wiatr opadający na wybrzeże Adriatyku
Dlaczego halny jest ciepły i suchy
Mechanizm bywa zaskakujący. Wilgotne powietrze wznosi się po południowej stronie gór, ochładza i traci wilgoć w postaci opadów. Przechodząc przez grzbiet, jest już suche.
Opadając po drugiej stronie, sprężą się i ogrzewa — a ponieważ nie ma już wilgoci do odparowania, ogrzewa się szybciej niż stygło przy wznoszeniu. Efekt: powietrze po zawietrznej stronie jest cieplejsze i suchsze niż było u podnóża po stronie nawietrznej.
Dlatego halny potrafi w środku zimy podnieść temperaturę o kilkanaście stopni w ciągu kilku godzin i gwałtownie stopić śnieg.
Pasaty i historia żeglugi
Regularność pasatów zdecydowała o przebiegu wielkich odkryć geograficznych. Żaglowce płynące z Europy do Ameryki kierowały się najpierw na południe, ku Wyspom Kanaryjskim, żeby złapać pasat północno-wschodni, który niósł je przez Atlantyk. Droga powrotna wiodła znacznie dalej na północ, gdzie wieją wiatry zachodnie.
Ta pętla, zwana szlakiem wiatrów, obowiązywała przez czterysta lat i tłumaczy, dlaczego trasy tam i z powrotem tak bardzo się różniły. Strefa ciszy w okolicach równika, gdzie pasaty zanikają, potrafiła natomiast unieruchomić statek na tygodnie — stąd jej złowieszcza reputacja wśród żeglarzy.
Jak mierzy się wiatr
Prędkość podaje się w metrach na sekundę, kilometrach na godzinę lub w stopniach skali Beauforta. Kierunek określa się według tego, skąd wiatr wieje, a nie dokąd — wiatr północny to taki, który przychodzi z północy.