Rodzaje wulkanów — budowa i erupcje
Wulkany dzieli się według kształtu na tarczowe, stratowulkany i kopuły lawowe, a według aktywności na czynne, drzemiące i wygasłe. O typie erupcji decyduje gęstość lawy.
Rodzaj wulkanu i przebieg erupcji zależą od jednej właściwości lawy — jej gęstości. Ta zależność porządkuje cały temat i tłumaczy, dlaczego jedne wulkany wybuchają gwałtownie, a inne spokojnie wylewają lawę.
Podział według kształtu
- Wulkany tarczowe — szerokie, o łagodnych stokach. Powstają z rzadkiej lawy, która rozlewa się daleko. Przykład: Mauna Loa na Hawajach.
- Stratowulkany — strome stożki zbudowane z naprzemiennych warstw lawy i popiołów. Przykłady: Fudżi, Wezuwiusz, Etna.
- Kopuły lawowe — niewielkie, o stromych zboczach, z bardzo gęstej lawy, która ledwo płynie.
- Stożki żużlowe — małe, zbudowane z wyrzuconych fragmentów skalnych.
Gęstość lawy decyduje o wszystkim
To klucz do zrozumienia różnic. Lawa rzadka, uboga w krzemionkę, płynie łatwo i pozwala gazom swobodnie uchodzić — erupcje są spokojne, a wulkan rozlewa się szeroko.
Lawa gęsta, bogata w krzemionkę, zatyka krater. Gazy gromadzą się pod korkiem, aż ciśnienie rozsadzi go z ogromną siłą — stąd erupcje wybuchowe i strome stożki.
Dlatego wulkany hawajskie można obserwować z bliska, a Wezuwiusz zniszczył Pompeje w ciągu jednego dnia.
Podział według aktywności
- Czynne — wybuchały w czasach historycznych i mogą wybuchnąć ponownie
- Drzemiące — nieaktywne od dawna, ale wciąż zdolne do erupcji
- Wygasłe — bez szans na wznowienie działalności
Granica bywa nieostra. Wulkan uznawany za wygasły potrafi się obudzić, dlatego geolodzy używają tych określeń ostrożnie i opierają ocenę na badaniu aktywności sejsmicznej.
Gdzie występują wulkany
Rozmieszczenie nie jest przypadkowe — pokrywa się z granicami płyt tektonicznych. Najsłynniejszy obszar to Pacyficzny Pierścień Ognia, obejmujący wybrzeża Pacyfiku, gdzie skupia się około 75 procent wulkanów świata i większość trzęsień ziemi.
Wyjątkiem są tak zwane plamy gorąca, jak Hawaje, gdzie magma przebija się przez środek płyty. Powolne przesuwanie się płyty nad taką plamą tworzy łańcuch wysp o rosnącym wieku.
Produkty erupcji
- Lawa — stopiona skała na powierzchni; pod ziemią nazywa się magmą
- Materiał piroklastyczny — popioły, lapille i bomby wulkaniczne
- Gazy — para wodna, dwutlenek węgla, siarkowodór
- Lahary — spływy błotne powstałe z połączenia popiołów z wodą, często groźniejsze od samej lawy
Czy wulkany bywają pożyteczne
Tak, i to na kilka sposobów. Popioły wulkaniczne po zwietrzeniu tworzą wyjątkowo żyzne gleby, dlatego zbocza wulkanów bywają gęsto zaludnione mimo ryzyka. Obszary wulkaniczne dostarczają też energii geotermalnej — Islandia pokrywa nią większość zapotrzebowania na ogrzewanie.