Na jakie pytania odpowiada rzeczownik

Rzeczownik odpowiada na pytania kto? co? To najprostszy sposób rozpoznania tej części mowy w zdaniu.

Pytania podstawowe

• kto? — dla osób i zwierząt: uczeń, kot, siostra
• co? — dla rzeczy, zjawisk i pojęć: stół, deszcz, radość

Podział na kto i co wiąże się z kategorią żywotności. W bierniku liczby pojedynczej rzeczowniki męskie żywotne mają końcówkę dopełniacza — mówimy widzę psa, ale widzę stół.

Pytania w poszczególnych przypadkach

• Mianownik — kto? co?
• Dopełniacz — kogo? czego?
• Celownik — komu? czemu?
• Biernik — kogo? co?
• Narzędnik — z kim? z czym?
• Miejscownik — o kim? o czym?
• Wołacz — o!

Warto zwrócić uwagę na podobieństwo dopełniacza i biernika. Dla rzeczowników nieżywotnych rozróżnia je druga część pytania: dopełniacz pyta czego, biernik co.

Rzeczowniki abstrakcyjne

Pytanie co obejmuje także pojęcia niematerialne: miłość, wolność, myśl, sprawiedliwość. Bywają one pomijane przy rozpoznawaniu, bo nie da się ich zobaczyć ani dotknąć.

Prosty test: jeśli wyraz da się poprzedzić słowem ta albo ten i odmienić przez przypadki, jest rzeczownikiem — niezależnie od tego, czy nazywa przedmiot, czy pojęcie.

Odróżnianie od innych części mowy

Trudność sprawiają rzeczowniki utworzone od czasowników, jak bieganie czy czytanie. Odpowiadają na pytanie co, więc są rzeczownikami, mimo że nazywają czynność.

Rozstrzyga odmiana: rzeczownik odmienia się przez przypadki, a czasownik przez osoby. Wyraz bieganie ma formy biegania, bieganiu — to odmiana przypadkowa, więc mamy do czynienia z rzeczownikiem odczasownikowym.

Kategorie rzeczownika

• Rodzaj — męski, żeński, nijaki; stały, nie zmienia się przy odmianie
• Liczba — pojedyncza i mnoga
• Przypadek — siedem przypadków

Rodzaj jest cechą stałą rzeczownika, w odróżnieniu od przymiotnika, który dostosowuje się do określanego wyrazu. Mówimy ten stół i ta lampa, a przymiotnik zmienia formę: duży stół, duża lampa.

Funkcje w zdaniu

Rzeczownik pełni najczęściej funkcję podmiotu albo dopełnienia, ale bywa też przydawką i okolicznikiem. Część mowy i część zdania to dwie różne kategorie, których nie należy mylić.

W zdaniu Uczeń czyta książkę w bibliotece mamy trzy rzeczowniki pełniące trzy różne funkcje: podmiot, dopełnienie i okolicznik miejsca. To dobrze pokazuje, że o funkcji decyduje rola w zdaniu, a nie sama przynależność do części mowy.

Rzeczowniki o nietypowej odmianie

Część rzeczowników występuje wyłącznie w liczbie mnogiej: drzwi, nożyczki, spodnie, skrzypce, urodziny. Nie mają formy pojedynczej, więc łączą się z liczebnikiem zbiorowym — mówimy dwoje drzwi, a nie dwa drzwi.

Inne występują tylko w liczbie pojedynczej, jak nazwy substancji: mleko, powietrze, złoto. Formy mnogie bywają możliwe, ale zmieniają znaczenie — wody to nie kilka porcji wody, lecz akweny albo wody mineralne.