Przyimek — na jakie pytania odpowiada

Przyimek nie odpowiada samodzielnie na żadne pytanie. Tworzy dopiero wyrażenie przyimkowe z rzeczownikiem i to całość odpowiada na pytanie.

Czym jest przyimek

To nieodmienna część mowy, która sama nic nie znaczy i nie występuje osobno. Wskazuje relację między wyrazami — przestrzenną, czasową albo przyczynową.

• Miejsce — w, na, pod, nad, obok, przy
• Czas — przed, po, podczas, od, do
• Przyczyna — z powodu, dzięki, wskutek
• Cel — dla, po

Wyrażenie przyimkowe pełni w zdaniu funkcję okolicznika albo przydawki, więc odpowiada na pytania właściwe tym częściom zdania: gdzie, kiedy, dlaczego, jaki.

Przyimki proste i złożone

Proste składają się z jednego wyrazu: w, na, przez. Złożone powstały z połączenia: ponad, spod, zza.

Osobną grupę tworzą wyrażenia pełniące funkcję przyimka, jak z powodu czy w celu. Zapisuje się je rozdzielnie, mimo że działają jak jedna całość.

Przyimek a przedrostek

Ten sam wyraz bywa przyimkiem albo przedrostkiem, co decyduje o pisowni. Przyimek zapisujemy oddzielnie, a przedrostek łącznie z wyrazem.

Powiemy wszedł na dach, ale nadszedł wieczór. Sprawdzian jest prosty: jeśli między wyrazy da się wstawić inny, mamy przyimek — można powiedzieć na stromy dach, ale nie da się rozdzielić formy nadszedł.

Formy z -e

Przyimki w, z, przez przyjmują czasem formę wydłużoną: we, ze, przeze. Dzieje się tak przed wyrazami zaczynającymi się od zbiegu spółgłosek.

Mówimy we Wrocławiu i ze szkoły, bo formy krótkie byłyby trudne do wymówienia. Zasada ta ma charakter fonetyczny i nie zawsze bywa stosowana konsekwentnie w mowie potocznej.

Przyimek a przypadek

Każdy przyimek wymaga określonego przypadka rzeczownika. Wyraz do łączy się z dopełniaczem, ku z celownikiem, a przez z biernikiem.

Część przyimków wymaga różnych przypadków zależnie od znaczenia. Powiemy idę na dach w bierniku, ale stoję na dachu w miejscowniku — rozróżnia to kierunek od miejsca, podobnie jak w niemczyźnie.

Częste błędy

• na dworze, nie na dworzu
• w każdym bądź razie — forma niepoprawna, właściwie: w każdym razie
• do Ukrainy — dziś zalecane obok formy na Ukrainę
• o godzinie, nie na godzinę przy podawaniu pory

Wybór przyimka przy nazwach krajów bywa historycznie uwarunkowany i podlega zmianom. Poradnie językowe uznają dziś obie formy w przypadku Ukrainy za dopuszczalne, zaznaczając, że wybór bywa odbierany jako znaczący.

Wszystkie części mowy

• Odmienne — rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek
• Nieodmienne — przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik

Przyimek należy do grupy nieodmiennej i, obok spójnika, nie pełni samodzielnie funkcji w zdaniu. Oba służą wyłącznie łączeniu innych wyrazów albo zdań.

To odróżnia je od przysłówka, który mimo nieodmienności bywa okolicznikiem. Nieodmienność nie przesądza więc o funkcji składniowej — decyduje o niej rola pełniona w wypowiedzeniu.