Rzeczownik — co to jest? Pytania i przykłady

Co to jest rzeczownik?

Rzeczownik to odmienna część mowy, która nazywa: osoby (mama, nauczyciel), zwierzęta (pies, sowa), rośliny (dąb, róża), rzeczy (stół, telefon), miejsca (Polska, szkoła) oraz pojęcia i uczucia (radość, wolność, czas). Odpowiada na pytania kto? co?

Przykłady rzeczowników

Spójrz na kilka grup: osoby — chłopiec, lekarz, Ania; zwierzęta — kot, słoń, orzeł; rzeczy — książka, rower, dom; miejsca — miasto, las, Kraków; pojęcia — miłość, strach, marzenie. Wszystkie odpowiadają na pytanie „kto?” lub „co?”.

Odmiana przez przypadki

Rzeczownik odmienia się przez siedem przypadków. Na przykładzie słowa kot:

• Mianownik (kto? co?) — kot
• Dopełniacz (kogo? czego?) — kota
• Celownik (komu? czemu?) — kotu
• Biernik (kogo? co?) — kota
• Narzędnik (z kim? z czym?) — kotem
• Miejscownik (o kim? o czym?) — kocie
• Wołacz (o!) — kocie!

Liczba i rodzaj

Rzeczownik występuje w dwóch liczbach: pojedynczej (kot) i mnogiej (koty). Ma też rodzaj: męski (ten kot), żeński (ta mama) lub nijaki (to okno). W liczbie mnogiej wyróżniamy dodatkowo rodzaj męskoosobowy (ci panowie) i niemęskoosobowy (te koty).

Rzeczowniki własne i pospolite

Dzielimy je na dwie grupy. Pospolite nazywają ogół przedmiotów danego rodzaju i piszemy je małą literą (pies, miasto, rzeka). Własne to indywidualne nazwy — imiona, nazwiska, nazwy państw, miast, rzek — i piszemy je wielką literą (Ania, Polska, Wisła).

Rzeczowniki konkretne i abstrakcyjne

Rzeczowniki dzielimy też ze względu na to, co nazywają. Konkretne oznaczają rzeczy, które można zobaczyć lub dotknąć (stół, pies, drzewo, dom). Abstrakcyjne nazywają pojęcia, uczucia i zjawiska, których nie da się dotknąć (miłość, radość, mądrość, czas, hałas). Oba rodzaje odpowiadają na pytanie „co?”, ale jedne dotyczą świata materialnego, a drugie — pojęć.

Jak rozpoznać rzeczownik w zdaniu?

Najprościej zadać pytanie kto? lub co?. W zdaniu „Mama czyta książkę” pytamy: kto czyta? — mama (rzeczownik); co czyta? — książkę (rzeczownik). Pomaga też sprawdzenie, czy przed wyrazem można postawić słowo „ten”, „ta” lub „to” (ten dom, ta mama, to okno) — to znak, że mamy do czynienia z rzeczownikiem.

Rola w zdaniu

Rzeczownik najczęściej pełni w zdaniu funkcję podmiotu (czyli wykonawcy czynności), np. „Pies szczeka”. Może być też dopełnieniem („Widzę psa”) czy okolicznikiem. Dlatego rzeczowniki są jednymi z najważniejszych wyrazów w każdej wypowiedzi.

Rzeczowniki żywotne i nieżywotne

Rozróżniamy też rzeczowniki żywotne (nazywają istoty żywe: człowiek, pies, ptak) i nieżywotne (nazywają rzeczy i pojęcia: stół, kamień, radość). Podział ten ma znaczenie m.in. przy odmianie — wpływa na to, jak wygląda biernik liczby pojedynczej.

Rzeczowniki zbiorowe

Ciekawą grupą są rzeczowniki zbiorowe — takie, które w liczbie pojedynczej opisują całą grupę osób lub rzeczy. Przykłady to młodzież, listowie, rodzeństwo czy ptactwo. Mówimy „młodzież idzie” (a nie „idą”), bo choć chodzi o wiele osób, słowo jest w liczbie pojedynczej. To pokazuje, że jeden rzeczownik potrafi oznaczać wiele elementów naraz, a mimo to gramatycznie traktujemy go jak liczbę pojedynczą.