Czasownik — co to jest? Pytania i odmiana

Co to jest czasownik?

Czasownik to odmienna część mowy, która nazywa czynności (to, co ktoś robi) oraz stany (to, co się z kimś lub czymś dzieje). Odpowiada na pytania co robi? co się z nim dzieje? Przykłady: biegać, pisać, spać, rosnąć, myśleć, marznąć.

Bezokolicznik

Podstawową, nieodmienioną formą czasownika jest bezokolicznik. Najczęściej kończy się na -ć (czytać, biegać, spać), czasem na -c (biec, piec). To właśnie w tej formie czasowniki znajdziesz w słowniku.

Odmiana przez osoby i liczby

Czasownik odmienia się przez osoby (1., 2., 3.) i liczby (pojedynczą i mnogą). Na przykładzie czasownika czytać w czasie teraźniejszym:

• ja czytam, ty czytasz, on/ona/ono czyta (liczba pojedyncza)
• my czytamy, wy czytacie, oni/one czytają (liczba mnoga)

Czasy

Czasownik występuje w trzech czasach: przeszłym (czytałem — czynność już się odbyła), teraźniejszym (czytam — dzieje się teraz) i przyszłym (będę czytać — dopiero się wydarzy). Dzięki temu wiemy, kiedy zachodzi dana czynność.

Tryby

Wyróżniamy trzy tryby: oznajmujący (stwierdza fakt: „czytam książkę”), rozkazujący (wyraża rozkaz lub prośbę: „czytaj!”) oraz przypuszczający (mówi o czymś możliwym: „czytałbym, gdybym miał czas”).

Aspekt: dokonany i niedokonany

Czasowniki mają też aspekt. Niedokonany opisuje czynność trwającą lub powtarzaną (pisać, czytać), a dokonany — czynność zakończoną (napisać, przeczytać). Para „pisać – napisać” pokazuje tę różnicę: jedna czynność jeszcze trwa, druga została doprowadzona do końca.

Odmiana w trzech czasach — przykład

Zobaczmy czasownik pisać w pierwszej osobie liczby pojedynczej: pisałem/pisałam (czas przeszły), piszę (czas teraźniejszy), będę pisać / napiszę (czas przyszły). Ta sama czynność, ale w różnym czasie — dzięki temu język potrafi precyzyjnie określić, kiedy coś się dzieje.

Jak odróżnić czasownik od innych części mowy?

Czasownik zawsze da się odmienić przez osoby i opisuje czynność lub stan. Jeśli do wyrazu pasuje pytanie „co robi?” albo „co się z nim dzieje?”, to czasownik. Pamiętaj też, że nazwa czynności bywa rzeczownikiem (np. „bieganie”, „pisanie”) — ale to już nie czasownik, bo nie odmienia się przez osoby ani czasy.

Rola w zdaniu

W zdaniu czasownik (w formie osobowej) najczęściej pełni funkcję orzeczenia — czyli mówi, co robi podmiot. Na przykład w zdaniu „Pies szczeka” orzeczeniem jest „szczeka”. Bez czasownika trudno zbudować pełne zdanie.

Aspekt w praktyce

Aspekt łatwo poczuć na przykładach: „Czytałem książkę” (niedokonany — czynność trwała, niekoniecznie skończona) i „Przeczytałem książkę” (dokonany — czynność doprowadzona do końca). Wybór odpowiedniej formy pozwala precyzyjnie powiedzieć, czy coś się działo, czy zostało zakończone.

Czasowniki zwrotne

Osobną grupą są czasowniki zwrotne, które łączą się z wyrazem się. Należą do nich np. myć się, uczyć się, bać się czy śmiać się. Słówko „się” pokazuje, że czynność wraca do osoby, która ją wykonuje — „myję się” znaczy, że myję samego siebie. Wielu uczących się języka polskiego pomija „się”, co zmienia sens całego zdania, dlatego o słówku „się” trzeba pamiętać tak samo jak o samym czasowniku.