Czasownik — na jakie pytania odpowiada

Czasownik odpowiada na pytania co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie? Nazywa czynności, procesy oraz stany.

Trzy rodzaje pytań

• co robi? — czynność wykonywana świadomie: pisze, biegnie, czyta
• co się z nim dzieje? — proces niezależny od woli: rośnie, blednie, marznie
• w jakim jest stanie? — stan trwały: śpi, leży, choruje

Podział bywa pomijany, a przydaje się przy zadaniach, w których uczeń ma nie tylko wskazać czasownik, ale też określić, co dokładnie nazywa.

Odmiana czasownika

Czasownik odmienia się przez osoby, liczby, czasy, tryby i strony. To odróżnia go od rzeczownika, który odmienia się przez przypadki.

• Osoby — pierwsza, druga i trzecia
• Liczby — pojedyncza i mnoga
• Czasy — przeszły, teraźniejszy, przyszły
• Tryby — oznajmujący, rozkazujący, przypuszczający

Formy nieosobowe

Nie każdy czasownik ma osobę. Bezokolicznik, jak pisać czy biec, nie wskazuje wykonawcy i nie odmienia się przez osoby.

Do form nieosobowych należą też zakończenia na -no i -to, jak zbudowano albo zamknięto. Używa się ich, gdy wykonawca jest nieznany lub nieistotny — stąd ich obecność w tekstach urzędowych i naukowych.

Jak nie pomylić z innymi częściami mowy

Trudność sprawiają wyrazy nazywające czynność, ale nieodmieniające się przez osoby. Rzeczownik bieganie odmienia się przez przypadki, więc czasownikiem nie jest, mimo że nazywa czynność.

Rozstrzygający jest test: spróbuj dodać do wyrazu formę osobową. Jeśli da się powiedzieć ja biegnę, ty biegniesz, mamy czasownik. Przy bieganiu to niemożliwe — można je tylko odmienić przez przypadki.

Aspekt czasownika

• Dokonany — czynność zakończona: napisał, przeczytał, zbudował
• Niedokonany — czynność trwająca lub powtarzalna: pisał, czytał, budował

Czasowniki dokonane nie mają czasu teraźniejszego. Forma napisze odnosi się do przyszłości, mimo że wygląda jak teraźniejsza — to jedna z cech odróżniających oba aspekty.

Aspekt jest kategorią trudną dla osób uczących się polskiego, bo w wielu językach nie występuje. Angielszczyzna oddaje podobne rozróżnienie czasami gramatycznymi, a nie osobnymi formami czasownika.

Strona czynna i bierna

W stronie czynnej podmiot wykonuje czynność: uczeń napisał wypracowanie. W biernej podlega jej: wypracowanie zostało napisane przez ucznia.

Stronę bierną tworzy się z czasownika posiłkowego i imiesłowu biernego. Nie każdy czasownik ją tworzy — możliwe jest to tylko przy czasownikach przechodnich, czyli takich, które łączą się z dopełnieniem w bierniku.

Warto też znać czasowniki modalne, jak musieć, móc czy chcieć. Łączą się one z bezokolicznikiem i wyrażają nie samą czynność, lecz stosunek mówiącego do niej — konieczność, możliwość albo zamiar. W zdaniu muszę wyjść orzeczeniem jest całe połączenie, a nie sam czasownik modalny.