Lodowce — powstawanie, rodzaje i formy
Lodowiec to masa lodu powstała ze śniegu, która przemieszcza się pod własnym ciężarem. Dzieli się na górskie i kontynentalne, a jego działalność rzeźbi charakterystyczne formy terenu.
Lodowce ukształtowały krajobraz znacznej części Polski, choć od tysięcy lat ich tu nie ma. Poniżej mechanizm powstawania, rodzaje i formy, które po sobie zostawiają.
Jak powstaje lodowiec
Śnieg, który nie topnieje przez cały rok, gromadzi się warstwami. Pod ciężarem kolejnych opadów dolne warstwy ulegają zgnieceniu, tracą powietrze i przekształcają się kolejno w firn, a następnie w lód lodowcowy.
Warunkiem jest położenie powyżej granicy wiecznego śniegu — wysokości, powyżej której roczny przyrost śniegu przewyższa topnienie. W Tatrach leży ona wyżej niż same szczyty, dlatego nie ma tam lodowców, choć w epoce lodowej istniały.
Rodzaje lodowców
- Górskie — wypełniają doliny, spływają w dół pod własnym ciężarem
- Kontynentalne (lądolody) — pokrywają rozległe obszary; dziś Antarktyda i Grenlandia
- Szelfowe — lądolody spływające na morze i unoszące się na wodzie
Ruch lodowca
Lód pod dużym ciśnieniem zachowuje się plastycznie i płynie, choć bardzo powoli — zwykle od kilku centymetrów do kilku metrów na dobę. Górna warstwa pozostaje krucha i pęka, tworząc szczeliny lodowcowe.
To dlatego lodowiec jednocześnie płynie i pęka: dolna część odkształca się plastycznie, górna łamie się jak sztywna płyta.
Formy rzeźby lodowcowej
- Dolina U-kształtna — lodowiec żłobi szerokie dno, w odróżnieniu od rzecznej doliny V
- Cyrk (kocioł) lodowcowy — półkolisty zbiornik w miejscu, gdzie gromadził się lód
- Morena — materiał skalny transportowany i osadzany przez lodowiec
- Sandr — równina z piasków wymytych przez wody roztopowe
- Oz i drumlin — wały i pagórki z materiału lodowcowego
- Głaz narzutowy — blok skalny przyniesiony z daleka
Ślady lodowca w Polsce
Cały pas północnej Polski to krajobraz polodowcowy. Pojezierza, wzgórza morenowe, sandry Borów Tucholskich i głazy narzutowe pochodzące ze Skandynawii — wszystko to pozostałości po lądolodzie, który sięgał mniej więcej do linii Warty i Wisły.
W Tatrach zachowały się z kolei formy typowe dla lodowców górskich: Morskie Oko wypełnia dawny cyrk lodowcowy, a Dolina Pięciu Stawów ma charakterystyczny przekrój w kształcie litery U.
Dlaczego lód lodowcowy bywa niebieski
Świeży śnieg jest biały, bo odbija całe światło. W lodzie lodowcowym powietrze zostało wyciśnięte, a gęsty lód pochłania dłuższe fale — czerwone i żółte — przepuszczając niebieskie.
Dlatego wnętrza szczelin i odsłonięte ściany lodowców mają intensywnie błękitną barwę. Im starszy i bardziej sprasowany lód, tym wyraźniejszy odcień — to praktyczna wskazówka, po której rozpoznaje się lód lodowcowy od zwykłego zmarzniętego śniegu.