Krajobraz — rodzaje i elementy
Krajobraz to wygląd terenu wynikający z połączenia elementów przyrodniczych i wytworzonych przez człowieka. Dzieli się na naturalny, kulturowy i zdegradowany.
Krajobraz obejmuje wszystko, co widać z jednego miejsca: rzeźbę terenu, roślinność, wody oraz ślady działalności człowieka.
Elementy krajobrazu
- Przyrodnicze — ukształtowanie terenu, wody, gleby, roślinność, klimat
- Antropogeniczne — zabudowa, drogi, pola uprawne, kopalnie
Podział ma charakter porządkujący, bo w praktyce elementy się przenikają — pole uprawne jest wytworem człowieka, ale jego wygląd zależy od gleby i klimatu.
Rodzaje krajobrazu
- Naturalny (pierwotny) — bez śladów działalności człowieka
- Kulturowy — przekształcony, ale zachowujący równowagę
- Zdegradowany — zniszczony przez nadmierną eksploatację
Krajobraz w pełni naturalny występuje dziś rzadko. W Polsce najbliższe mu są fragmenty Puszczy Białowieskiej i wysokie partie Tatr — nawet tam widoczne są jednak ślady dawnego użytkowania.
Krajobrazy Polski
- Nadmorski — wydmy, klify, mierzeje
- Pojezierny — jeziora i wzgórza polodowcowe
- Nizinny — równiny, pola uprawne
- Wyżynny — wzniesienia, doliny, formy krasowe
- Górski — piętrowość roślinności, doliny
Ten układ pasowy jest cechą charakterystyczną Polski: krajobrazy zmieniają się z północy na południe, a nie z zachodu na wschód. Wynika to z historii geologicznej — z jednej strony działalności lądolodu, z drugiej wypiętrzenia gór.
Krajobraz kulturowy jako wartość
Nie każde przekształcenie oznacza degradację. Krajobrazy kształtowane przez wieki, jak tarasy rolne czy tradycyjna zabudowa wsi, bywają obejmowane ochroną na równi z przyrodniczymi.
Powstają w tym celu parki kulturowe, a szczególnie cenne układy trafiają na listę światowego dziedzictwa. Chroni się wtedy nie samą przyrodę, lecz ślad określonego sposobu życia, który tę przyrodę ukształtował.
Jak opisywać krajobraz
Opis krajobrazu na sprawdzianie wymaga porządku, bo inaczej zamienia się w wyliczankę. Sprawdza się kolejność od ogółu do szczegółu: najpierw ukształtowanie terenu i główne formy, potem wody i roślinność, na końcu ślady działalności człowieka.
Alternatywą jest porządek przestrzenny — od pierwszego planu w głąb albo od lewej do prawej. Trzymanie się jednego układu przez cały opis decyduje o tym, czy czytelnik zbuduje sobie spójny obraz. Warto też nazywać formy terenu precyzyjnie: pagórek, wzniesienie, dolina i kotlina to różne rzeczy, a użycie właściwego terminu bywa punktowane.
Dlaczego krajobraz się zmienia
Zmiany zachodzą w dwóch tempach. Procesy naturalne, jak erozja czy sukcesja roślinna, działają w skali stuleci. Działalność człowieka potrafi przekształcić krajobraz w kilka lat — odkrywkowa kopalnia albo zbiornik zaporowy zmieniają go nieodwracalnie.
Ta różnica tempa jest istotna dla ochrony: przywrócenie stanu sprzed przekształcenia wymaga zwykle czasu nieporównanie dłuższego niż samo przekształcenie.