Rodzaje rzek — bieg, dorzecze i zlewisko
Rzeki dzieli się na główne i dopływy, a ich bieg na górny, środkowy i dolny. Dorzecze to obszar, z którego rzeka zbiera wodę, a zlewisko obszar odprowadzający wodę do jednego morza.
Pojęcia dorzecza i zlewiska bywają mylone, choć różnica jest prosta. Poniżej podział rzek, odcinki biegu i wyjaśnienie obu terminów.
Odcinki biegu rzeki
- Bieg górny — duży spadek, szybki nurt, dominuje erozja wgłębna; dolina w kształcie litery V
- Bieg środkowy — mniejszy spadek, rzeka meandruje, erozja boczna
- Bieg dolny — wolny nurt, przewaga akumulacji; powstają mielizny i delty
Zależność jest prosta: im szybszy nurt, tym więcej rzeka niszczy; im wolniejszy, tym więcej osadza. Dlatego w górach rzeka wcina się w podłoże, a przy ujściu buduje deltę z naniesionego materiału.
Dorzecze a zlewisko
Dorzecze to obszar, z którego wody spływają do jednej rzeki wraz z jej dopływami. Mówimy o dorzeczu Wisły albo Odry.
Zlewisko to obszar, z którego wody trafiają do jednego morza lub oceanu. Polska leży niemal w całości w zlewisku Morza Bałtyckiego.
Różnica: dorzecze odnosi się do rzeki, zlewisko do morza. Zlewisko obejmuje więc kilka dorzeczy — bałtyckie zawiera dorzecza Wisły, Odry i mniejszych rzek przymorskich.
Granicę między dorzeczami wyznacza dział wodny — linia biegnąca przez najwyższe punkty terenu, po której obu stronach wody spływają w przeciwnych kierunkach.
Rzeki w Polsce
- Wisła — najdłuższa, 1047 km, w całości w granicach Polski
- Odra — 854 km, na znacznym odcinku graniczna
- Warta — najdłuższy dopływ Odry
- Bug i Narew — główne dopływy Wisły w części wschodniej
Polskie rzeki mają ustrój śnieżno-deszczowy — najwyższe stany wody przypadają wiosną, po roztopach, oraz latem, po intensywnych opadach.
Formy powstające przy ujściu
- Delta — gdy rzeka niesie dużo osadów, a morze jest spokojne i płytkie; Wisła ma deltę
- Estuarium — lejkowate ujście wymywane przez pływy morskie; ma je Odra przy ujściu do Zalewu Szczecińskiego
To dlatego kształt ujścia zależy nie tylko od rzeki, ale i od morza, do którego wpada. Silne pływy uniemożliwiają osadzanie się materiału, więc delta nie powstaje.
Reżim rzeczny i jego znaczenie
Reżim, czyli ustrój rzeczny, opisuje typowy w ciągu roku rozkład przepływów. Zależy od źródła zasilania: rzeki alpejskie mają maksimum latem, gdy topnieją lodowce, a rzeki monsunowe w porze deszczowej.
Znajomość reżimu ma znaczenie praktyczne przy planowaniu zbiorników retencyjnych, żeglugi i ochrony przeciwpowodziowej. W Polsce dwa maksima — wiosenne roztopowe i letnie opadowe — oznaczają, że zagrożenie powodziowe występuje dwa razy w roku, w różnych mechanizmach.
Dlaczego rzeki meandrują
Nawet na płaskim terenie rzeka nie płynie prosto. Przypadkowe zakrzywienie nurtu sprawia, że woda szybciej płynie po zewnętrznej stronie łuku i tam podmywa brzeg, a wolniej po wewnętrznej, gdzie osadza materiał.
Zakole pogłębia się więc samo, aż w końcu rzeka przerywa przesmyk i skraca sobie drogę, zostawiając odcięte zakole. Tak powstają starorzecza w kształcie podkowy, dobrze widoczne w dolinach Wisły i Bugu.