Podmiot i orzeczenie — główne części zdania

Co to są podmiot i orzeczenie?

Podmiot i orzeczenie to dwie najważniejsze, główne części zdania. To wokół nich zbudowane jest całe zdanie. Razem tworzą jego podstawę, dlatego nazywa się je głównymi częściami zdania.

Podmiot — o kim lub o czym mowa

Podmiot mówi, o kim lub o czym jest mowa w zdaniu. Odpowiada na pytania kto? co? Najczęściej jest nim rzeczownik lub zaimek. Na przykład w zdaniu „Pies szczeka” podmiotem jest „pies” (kto szczeka? — pies).

Orzeczenie — co podmiot robi

Orzeczenie mówi, co podmiot robi lub co się z nim dzieje. Odpowiada na pytania co robi? co się z nim dzieje? Najczęściej jest nim czasownik. W zdaniu „Pies szczeka” orzeczeniem jest „szczeka” (co robi pies? — szczeka).

Jak znaleźć podmiot i orzeczenie?

Najłatwiej zacząć od orzeczenia — szukamy czasownika, czyli słowa mówiącego o czynności. Potem pytamy o podmiot: kto? lub co? wykonuje tę czynność. Na przykład: „Dzieci bawią się na podwórku”. Orzeczenie to „bawią się”, a podmiot — „dzieci” (kto się bawi? — dzieci).

Podmiot domyślny

Czasem podmiot nie jest zapisany wprost, ale i tak wiadomo, kogo dotyczy zdanie. Taki podmiot nazywamy domyślnym. Na przykład w zdaniu „Idę do szkoły” nie ma słowa „ja”, ale wiemy, że to ja wykonuję czynność. Podmiot „ja” jest tu domyślny, bo wskazuje na niego forma czasownika.

Grupa podmiotu i grupa orzeczenia

W dłuższych zdaniach podmiotowi i orzeczeniu towarzyszą inne wyrazy, które je określają. Tworzą one grupę podmiotu i grupę orzeczenia. Na przykład w zdaniu „Mały kotek pije mleko” grupa podmiotu to „mały kotek”, a grupa orzeczenia to „pije mleko”. Sam podmiot to „kotek”, a orzeczenie — „pije”.

Związek podmiotu z orzeczeniem

Podmiot i orzeczenie muszą do siebie pasować formą — mówimy o tym, że się ze sobą zgadzają. Dlatego powiemy „pies szczeka” (liczba pojedyncza), ale „psy szczekają” (liczba mnoga). To dopasowanie sprawia, że zdanie brzmi poprawnie. Dzięki niemu od razu słychać, gdy coś jest nie tak, np. „pies szczekają”.

Przykład rozbioru zdania

Najlepiej widać to na przykładach. W zdaniu „Kot śpi” podmiotem jest kot (o kim mowa), a orzeczeniem śpi (co robi). W zdaniu „Dzieci grają w piłkę” podmiotem są dzieci, a orzeczeniem grają. Reszta zdania („w piłkę”) to dodatkowe informacje. Wystarczy więc zapytać „kto? co?” o podmiot i „co robi?” o orzeczenie, by rozłożyć większość prostych zdań.

Czy każde zdanie ma orzeczenie?

Najważniejszą częścią zdania jest orzeczenie — to ono mówi, co się dzieje. Wypowiedzenie bez orzeczenia nie jest pełnym zdaniem, lecz równoważnikiem zdania, np. „Cisza!” albo „Uwaga, stopień!”. Takie wyrażenia przekazują sens bez czasownika, ale w typowym zdaniu orzeczenie musi wystąpić. Podmiot bywa czasem pominięty (domyślny), dlatego to właśnie orzeczenie jest sercem zdania. Dlatego naukę rozbioru zdania zwykle zaczynamy od odnalezienia orzeczenia.