Orzeczenie — czasownikowe i imienne
Orzeczenie to część zdania mówiąca, co robi podmiot. Dzieli się na czasownikowe, wyrażone samym czasownikiem, oraz imienne, złożone z łącznika i orzecznika.
Orzeczenie jest trzonem zdania — bez niego nie ma zdania, a jest tylko równoważnik. Poniżej oba rodzaje wraz z zasadami rozpoznawania.
Orzeczenie czasownikowe
Wyrażone samym czasownikiem w formie osobowej: Uczeń czyta. • Dzieci bawiły się w ogrodzie.
To najczęstszy typ. Obejmuje też konstrukcje z czasownikiem posiłkowym: będzie pisał, zostałby zaproszony.
Orzeczenie imienne
Składa się z dwóch części:
- Łącznik — forma czasownika być, stać się, zostać
- Orzecznik — rzeczownik, przymiotnik, liczebnik albo zaimek
Marek jest lekarzem. • Dzień stał się chłodny. • Ona została nauczycielką.
Orzeczenie imienne nie opisuje czynności, lecz przypisuje cechę albo przynależność. Dlatego pytanie „co robi?” na nie nie pasuje — trzeba zapytać „kim jest?” albo „jaki jest?”.
Kiedy „być” jest łącznikiem, a kiedy nie
Czasownik być nie zawsze tworzy orzeczenie imienne. Gdy oznacza istnienie albo znajdowanie się gdzieś, jest zwykłym orzeczeniem czasownikowym.
- Marek jest w domu. — orzeczenie czasownikowe (znaczy „przebywa”)
- Marek jest uczniem. — orzeczenie imienne (przypisuje cechę)
Rozstrzyga obecność orzecznika. Jeśli po „być” stoi rzeczownik lub przymiotnik określający podmiot, mamy orzeczenie imienne.
Orzeczenie w zdaniach bezosobowych
Formy typu zamknięto, mówi się, należy iść również pełnią funkcję orzeczenia, mimo braku podmiotu. Zdanie ma wtedy orzeczenie, ale nie ma wykonawcy.
Ile orzeczeń, tyle zdań składowych
To najważniejsza reguła praktyczna. Liczba orzeczeń w wypowiedzeniu równa się liczbie zdań składowych, więc od ich policzenia zaczyna się analizę każdego zdania złożonego.
Uwaga na konstrukcje, które orzeczeniami nie są. Bezokolicznik w zdaniu „Chcę wyjść” nie tworzy drugiego orzeczenia — całość „chcę wyjść” jest jednym orzeczeniem złożonym, bo bezokolicznik nie ma formy osobowej.
Orzeczenie modalne i fazowe
Obok dwóch podstawowych typów wyróżnia się orzeczenia złożone, w których czasownik osobowy łączy się z bezokolicznikiem. W orzeczeniu modalnym pierwszy człon wyraża stosunek do czynności: chcę wyjść, muszę zostać, mogę pomóc, warto sprawdzić.
W orzeczeniu fazowym pierwszy człon wskazuje etap czynności: zaczął pisać, przestał mówić, kończy pracować. W obu przypadkach całość liczy się jako jedno orzeczenie, mimo dwóch wyrazów czasownikowych — bezokolicznik nie ma formy osobowej, więc nie może samodzielnie pełnić tej funkcji. To dlatego zdanie „Chcę wyjść” jest zdaniem pojedynczym, a nie złożonym.
Częsty błąd: orzecznik w narzędniku
Przy rzeczowniku orzecznik stoi zwykle w narzędniku: Jest lekarzem, nie „jest lekarz”. Przy przymiotniku obowiązuje mianownik: Jest zmęczony.
Forma mianownikowa przy rzeczowniku bywa jednak poprawna w zdaniach definiujących: Warszawa to stolica Polski. Rozstrzyga tu obecność wyrazu „to”, który zastępuje łącznik.