Zdania podrzędne — rodzaje i rozpoznawanie

Klasyfikacja zdań podrzędnych opiera się na prostej zasadzie: zdanie podrzędne zastępuje część zdania nadrzędnego, a jego nazwa pochodzi od tej właśnie części.

Zdanie złożone podrzędnie

Składa się ze zdania nadrzędnego i podrzędnego, przy czym podrzędne uzupełnia treść nadrzędnego i nie może funkcjonować samodzielnie.

W zdaniu „Wiem, że przyjdziesz” część „wiem” jest nadrzędna, a „że przyjdziesz” podrzędna — odpowiada na pytanie „wiem co?”, więc pełni funkcję dopełnienia.

Rodzaje zdań podrzędnych

• Podmiotowe — odpowiada na pytania: kto? co? Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje.
• Orzecznikowe — kim jest? jaki jest? Jest tym, kim chciał zostać.
• Przydawkowe — jaki? który? czyj? Dom, który kupili, stoi na wzgórzu.
• Dopełnieniowe — pytania przypadków zależnych. Wiem, że przyjdziesz.
• Okolicznikowe — gdzie? kiedy? jak? dlaczego? Wrócił, gdy się ściemniło.

Jak rozpoznać rodzaj

Metoda jest jednolita i niezawodna:

1. Znajdź zdanie nadrzędne
2. Zadaj z niego pytanie do zdania podrzędnego
3. Sprawdź, jakiej części zdania odpowiada to pytanie

Jeśli pytasz „co?” — dopełnieniowe. Jeśli „jaki?” — przydawkowe. Jeśli „kiedy?” — okolicznikowe czasu. Nazwa zdania podrzędnego zawsze odpowiada nazwie części zdania, którą zastępuje.

Rodzaje zdań okolicznikowych

To najliczniejsza grupa, więc dzieli się dalej — analogicznie do okoliczników:

• Miejsca — gdzie? dokąd?
• Czasu — kiedy? jak długo?
• Sposobu — jak? w jaki sposób?
• Przyczyny — dlaczego?
• Celu — po co?
• Warunku — pod jakim warunkiem?
• Przyzwolenia — mimo co?

Podrzędne a współrzędne

Rozstrzyga test samodzielności. W zdaniu współrzędnie złożonym obie części mogą istnieć osobno: „Padało, a on wyszedł” — oba zdania mają sens niezależnie.

W podrzędnie złożonym jedno bez drugiego nie działa: „Wyszedł, chociaż padało” — sama część „chociaż padało” jest niepełna.

Pomaga też spójnik: i, oraz, ale, lecz, albo, więc łączą zdania współrzędne, a że, aby, ponieważ, gdy, jeśli, choć wprowadzają podrzędne.

Zdania wielokrotnie złożone

W praktyce rzadko spotyka się zdania złożone tylko z dwóch części. Częściej mamy do czynienia z konstrukcjami wielokrotnie złożonymi, w których występują jednocześnie relacje podrzędności i współrzędności.

W zdaniu „Wiem, że przyjdziesz, ale nie wiem, kiedy” mamy cztery części: dwie nadrzędne połączone współrzędnie spójnikiem „ale” oraz dwie podrzędne, po jednej do każdej z nich. Analiza takich konstrukcji zawsze zaczyna się od odnalezienia orzeczeń, a dopiero potem ustala się relacje między częściami.

Wykres zdania złożonego

Na wykresie zdanie nadrzędne rysuje się wyżej, a podrzędne niżej, łącząc je strzałką z pytaniem. Zdania współrzędne umieszcza się na tym samym poziomie.

Numeruje się je w kolejności występowania, a przy zdaniach wielokrotnie złożonych warto zacząć od odnalezienia wszystkich orzeczeń — ile orzeczeń, tyle zdań składowych. To najprostszy sposób, by nie pominąć żadnej części przy analizie.