Podmiot — na jakie pytanie odpowiada
Podmiot odpowiada na pytania kto? co? Stoi w mianowniku i jest wykonawcą czynności albo nosicielem stanu.
Podmiot odpowiada na pytania kto? co? Jest wykonawcą czynności albo nosicielem stanu opisanego w zdaniu.
Pytania i przykłady
- Kto? — o osoby i zwierzęta
- Co? — o rzeczy i pojęcia
- Uczeń czyta — podmiotem jest uczeń
- Deszcz pada — podmiotem jest deszcz
Podmiot stoi w mianowniku, co odróżnia go od dopełnienia. Sprawdzenie przypadka jest pewniejsze niż kierowanie się szykiem, bo w polszczyźnie podmiot może stać w dowolnym miejscu zdania.
Rodzaje podmiotu
- Gramatyczny — wyrażony rzeczownikiem w mianowniku
- Logiczny — w dopełniaczu, przy braku czegoś
- Szeregowy — kilka wyrazów połączonych spójnikiem
- Domyślny — niewyrażony, wynikający z formy czasownika
Podmiot logiczny pojawia się w zdaniach typu Brakuje wody. Mimo dopełniacza wyraz ten pełni funkcję podmiotu, bo to o wodzie orzekamy — nazwa bierze się właśnie z tej rozbieżności między formą a funkcją.
Zdania bezpodmiotowe
Część zdań nie ma podmiotu w ogóle. Należą tu wypowiedzenia typu Grzmi, Zmierzcha się oraz konstrukcje z formami zakończonymi na -no i -to.
Zdanie Zbudowano most nie wskazuje wykonawcy i nie da się go tam dopisać. Formy na -no i -to są w polszczyźnie sposobem na pominięcie sprawcy, co bywa wykorzystywane w tekstach urzędowych i prasowych.
Częste błędy
Najczęstszą pomyłką jest wskazanie jako podmiotu wyrazu stojącego na początku zdania. W zdaniu Książkę czyta uczeń podmiotem jest uczeń, a nie książka.
Drugą jest mylenie podmiotu domyślnego z jego brakiem. W zdaniu Czytam książkę podmiot istnieje, tylko nie został wyrażony — wskazuje na niego końcówka czasownika.
Podmiot a orzeczenie
Podmiot i orzeczenie tworzą związek główny zdania. Orzeczenie dostosowuje się do podmiotu pod względem liczby, osoby i rodzaju.
Przy podmiocie szeregowym orzeczenie stoi w liczbie mnogiej, a przy liczebnikach od pięciu wzwyż w liczbie pojedynczej rodzaju nijakiego. Zdanie Pięć osób przyszło jest poprawne, choć wielu osobom brzmi obco.
Jak ćwiczyć rozpoznawanie
- Znajdź orzeczenie — czasownik w formie osobowej
- Zapytaj kto? co? — przed orzeczeniem
- Sprawdź przypadek — podmiot zawsze w mianowniku
- Rozważ brak podmiotu — czy da się go dopisać
Kolejność ma znaczenie, bo od orzeczenia najłatwiej zacząć. Jest ono w zdaniu zawsze, a podmiot bywa domyślny albo nie występuje wcale.
Podmiot w zdaniu złożonym
W zdaniu złożonym każde zdanie składowe ma własny podmiot. Bywa on wspólny dla obu części, jak w zdaniu Uczeń wrócił i odrobił lekcje.
Przy analizie warto rozdzielić zdania składowe i zbadać każde osobno. Szukanie jednego podmiotu dla całej wypowiedzi prowadzi do błędu, zwłaszcza gdy części mają różnych wykonawców czynności.