Układ odpornościowy — budowa i działanie
Układ odpornościowy chroni organizm przed patogenami. Składa się z odporności nieswoistej, działającej natychmiast wobec każdego zagrożenia, oraz swoistej, rozpoznającej konkretne drobnoustroje i zapamiętującej je.
Układ odpornościowy działa na dwóch poziomach, które uzupełniają się nawzajem. Zrozumienie tego podziału tłumaczy zarówno przebieg infekcji, jak i zasadę działania szczepień.
Dwie linie obrony
Odporność nieswoista (wrodzona) działa natychmiast i jednakowo wobec każdego zagrożenia. Obejmuje bariery mechaniczne — skórę, śluz, rzęski w drogach oddechowych — oraz komórki żerne pochłaniające drobnoustroje.
Odporność swoista (nabyta) rozpoznaje konkretny patogen i wytwarza wymierzone w niego przeciwciała. Uruchamia się wolniej, ale działa precyzyjnie i pozostawia pamięć immunologiczną.
Główne elementy układu
- Szpik kostny — produkuje komórki krwi, w tym białe krwinki
- Grasica — dojrzewają w niej limfocyty T; największa u dzieci, z wiekiem zanika
- Węzły chłonne — filtrują limfę, tam zachodzi rozpoznanie patogenów
- Śledziona — filtruje krew i usuwa zużyte erytrocyty
- Migdałki — pierwsza bariera przy wejściu do dróg oddechowych i pokarmowych
Rodzaje białych krwinek
- Fagocyty — pochłaniają i trawią drobnoustroje
- Limfocyty B — wytwarzają przeciwciała
- Limfocyty T pomocnicze — koordynują odpowiedź immunologiczną
- Limfocyty T cytotoksyczne — niszczą komórki zakażone wirusem
- Komórki pamięci — pozostają po infekcji i przyspieszają reakcję przy ponownym kontakcie
Dlaczego gorączka jest objawem pożytecznym
Podwyższona temperatura nie jest skutkiem ubocznym infekcji, lecz celowym działaniem organizmu. Większość bakterii i wirusów namnaża się najsprawniej w temperaturze około 37°C, a jej podniesienie spowalnia ten proces. Jednocześnie przyspiesza pracę komórek odpornościowych.
Dlatego zbijanie niewysokiej gorączki nie zawsze pomaga — może wydłużyć infekcję. Wysoka i długotrwała gorączka wymaga jednak reakcji, bo sama w sobie obciąża organizm.
Jak działają szczepienia
Szczepionka zawiera osłabiony lub zabity patogen albo jego fragment. Nie wywołuje choroby, ale wystarcza, by układ odpornościowy nauczył się go rozpoznawać i wytworzył komórki pamięci.
Przy późniejszym kontakcie z prawdziwym drobnoustrojem odpowiedź jest natychmiastowa, zamiast rozwijać się przez kilka dni. To właśnie te dni decydują zwykle o tym, czy infekcja przebiegnie łagodnie, czy ciężko.
Odporność bierna i czynna
- Czynna — organizm sam wytwarza przeciwciała, po przechorowaniu albo szczepieniu. Trwała, ale wymaga czasu.
- Bierna — gotowe przeciwciała otrzymane z zewnątrz: od matki przez łożysko i mleko albo w postaci surowicy. Działa od razu, ale krótko.
Odporność bierna od matki chroni niemowlę przez pierwsze miesiące życia, zanim jego własny układ odpornościowy zacznie działać sprawnie.
Gdy układ się myli
Nadmierna lub błędnie skierowana reakcja prowadzi do problemów. Alergia to odpowiedź na substancję nieszkodliwą, jak pyłki czy sierść. Choroby autoimmunologiczne polegają na atakowaniu własnych tkanek — tak działa cukrzyca typu 1 czy reumatoidalne zapalenie stawów.