Środki stylistyczne — lista z przykładami

Środki stylistyczne to narzędzia, którymi autor buduje obraz i nastrój. Poniżej lista najczęściej wymaganych na sprawdzianach, z przykładami i wyjaśnieniem, czym różnią się te najczęściej mylone.

Środki oparte na obrazowaniu

• Epitet — określenie rzeczownika, zwykle przymiotnik: zielona łąka, srebrny księżyc.
• Porównanie — zestawienie dwóch rzeczy ze słowem porównującym: silny jak dąb, biały niczym śnieg.
• Metafora (przenośnia) — zestawienie bez słowa porównującego, tworzące nowe znaczenie: morze traw, kamienne serce.
• Personifikacja — nadanie cech ludzkich rzeczom lub zjawiskom: wiatr szeptał, słońce się uśmiechnęło.
• Animizacja (ożywienie) — nadanie cech istoty żywej, niekoniecznie ludzkiej: burza wyła, rzeka pędziła.

Środki oparte na skali

• Hiperbola (wyolbrzymienie) — przesadne powiększenie: morze łez, czekałem wieczność.
• Litota — celowe pomniejszenie albo zaprzeczenie przeciwieństwa: nie najgorszy w znaczeniu „całkiem dobry”.
• Oksymoron — zestawienie wyrazów sprzecznych: gorący lód, żywy trup.

Środki oparte na powtórzeniu i brzmieniu

• Anafora — powtórzenie na początku kolejnych wersów lub zdań
• Epifora — powtórzenie na końcu
• Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy) — szum, trzask, bzyczenie
• Apostrofa — bezpośredni zwrot do osoby, przedmiotu lub zjawiska: Litwo, Ojczyzno moja

Trzy pary, które najczęściej się myli

Personifikacja a animizacja. Personifikacja nadaje cechy ludzkie, więc wymaga czynności, którą wykonuje tylko człowiek — mówienie, myślenie, śmiech. Animizacja wystarcza, gdy przedmiot zachowuje się jak dowolna istota żywa: oddycha, pędzi, wyje. Wiatr, który szepcze, to personifikacja; wiatr, który wyje, to animizacja.

Metafora a porównanie. Porównanie ma słowo łączące (jak, niczym, niby), metafora go nie ma. „Oczy jak gwiazdy” to porównanie, „gwiazdy jej oczu” to metafora.

Epitet a przydawka. Epitet to pojęcie z poetyki, przydawka z gramatyki. Każdy epitet jest przydawką, ale nie każda przydawka bywa nazywana epitetem — w zdaniu „drewniany stół” określenie jest neutralne, opisowe, więc w analizie stylistycznej rzadko się je wyróżnia.

Po co się ich uczyć

Nie chodzi o samo nazywanie. Na egzaminie punktuje się wskazanie funkcji — nie wystarczy napisać „to metafora”, trzeba dodać, co dzięki niej zyskuje tekst. Metafora „kamienne serce” buduje obraz nieczułości szybciej i mocniej niż zdanie opisowe, a hiperbola „morze łez” podkreśla ogrom rozpaczy.

Dobry schemat odpowiedzi ma trzy części: nazwa środka, cytat z tekstu, funkcja. Ten układ zapewnia komplet punktów niezależnie od utworu.

Jak je rozpoznawać w tekście

Warto czytać ze świadomością pytania: co jest tu powiedziane inaczej, niż mówi się na co dzień. Środek stylistyczny to zawsze odstępstwo od zwykłego sposobu wyrażania się — jeśli zdanie brzmi tak, jak powiedziałby je każdy, prawdopodobnie nie ma w nim nic do wskazania.