Samogłoski i spółgłoski — podział głosek
W języku polskim głoski dzielimy na samogłoski i spółgłoski. Samogłosek jest sześć ustnych: a, e, i, o, u, y (oraz dwie nosowe: ą, ę). Wszystkie pozostałe głoski to spółgłoski, np. b, c, d, k, m, t. Samogłoski tworzą sylaby — w każdej sylabie jest co najmniej jedna samogłoska.
Co to są głoski?
Głoski to najmniejsze dźwięki mowy — to, co słyszymy i wymawiamy. Trzeba je odróżnić od liter, które piszemy i widzimy. Głoski dzielimy na dwie grupy: samogłoski i spółgłoski.
Samogłoski
Samogłoski to głoski, które wymawiamy swobodnie, bez przeszkód w jamie ustnej. W języku polskim jest sześć samogłosek ustnych: a, e, i, o, u, y. Do tego dochodzą dwie samogłoski nosowe: ą i ę, przy których powietrze ucieka także przez nos.
Spółgłoski
Spółgłoski to wszystkie pozostałe głoski, np. b, c, d, f, k, m, p, t, w, z. Przy ich wymawianiu powietrze napotyka jakąś przeszkodę — np. zwarcie warg czy zbliżenie języka do zębów. Spółgłosek jest w polskim znacznie więcej niż samogłosek.
Jak je odróżnić?
Jest prosty sposób, by je rozpoznać. Samogłoskę można przeciągać i śpiewać (np. „aaaa”, „uuuu”), bo wymawiamy ją swobodnie. Spółgłoski trudno przeciągnąć w ten sam sposób, bo powietrze jest blokowane. To dobra wskazówka, gdy nie jesteśmy pewni, do której grupy należy dana głoska.
Samogłoski tworzą sylaby
Samogłoski pełnią ważną rolę — to one tworzą sylaby. W każdej sylabie jest co najmniej jedna samogłoska. Dlatego wyraz ma tyle sylab, ile ma samogłosek. Na przykład wyraz ko-tek ma dwie samogłoski (o, e) i dwie sylaby, a ma-te-ma-ty-ka — pięć.
Głoska a litera
Warto pamiętać, że głoska to nie to samo co litera. Głoskę słyszymy i wymawiamy, a literę piszemy. Czasem jedną głoskę zapisujemy dwiema literami — to tak zwany dwuznak, np. „sz”, „cz”, „dz”, „ch”. W wyrazie „szum” są trzy głoski (sz-u-m), ale cztery litery, bo „sz” to jedna głoska zapisana dwoma znakami.
Jak dzielić wyrazy na sylaby?
Skoro każda sylaba ma jedną samogłoskę, dzielenie na sylaby jest proste: liczymy samogłoski. Wyraz za-baw-ka ma trzy samogłoski (a, a, a) i trzy sylaby. Taki podział przydaje się przy przenoszeniu wyrazu do nowego wiersza — wyraz dzielimy zawsze między sylabami, nigdy w środku sylaby.
Więcej rodzajów spółgłosek
Spółgłoski można dzielić jeszcze dokładniej, np. na dźwięczne (jak b, d, g, z — przy ich wymawianiu drgają struny głosowe) i bezdźwięczne (jak p, t, k, s). Bywają też dzielone na miękkie (np. ś, ć, ź, ń) i twarde. Na początku nauki wystarczy jednak dobrze odróżniać samogłoski od spółgłosek — bardziej szczegółowe podziały poznaje się później. Najważniejsze jest to, by pamiętać sześć samogłosek ustnych i wiedzieć, że wszystkie inne głoski to spółgłoski. Ta podstawowa wiedza wystarczy, by poprawnie dzielić wyrazy na sylaby i swobodnie poruszać się w dalszej nauce gramatyki.
Ile jest samogłosek w języku polskim?
W polszczyźnie wyróżniamy osiem samogłosek ustnych: a, e, i, o, u (zapisywane też jako ó), y, oraz dwie nosowe: ą i ę. Warto pamiętać, że ó i u to dwie różne litery, ale ta sama głoska — brzmią identycznie. Dlatego licząc samogłoski, trzeba rozróżniać litery (znaki w piśmie) od głosek (dźwięków), bo nie zawsze jest ich tyle samo.