Zaimki — rodzaje, odmiana i formy skrócone

Zaimki zastępują inne części mowy, dzięki czemu unikamy powtórzeń. Ich podział jest dwuwymiarowy, co bywa mylące — poniżej oba kryteria wraz z zasadami użycia form skróconych.

Podział ze względu na zastępowaną część mowy

• Rzeczowne — zastępują rzeczownik: ja, ty, on, kto, co, nikt
• Przymiotne — zastępują przymiotnik: mój, twój, ten, taki, który
• Liczebne — zastępują liczebnik: ile, tyle, kilka
• Przysłowne — zastępują przysłówek: tu, tam, wtedy, gdzie, jak

Podział ze względu na funkcję

• Osobowe — ja, ty, on, ona, my, wy, oni
• Dzierżawcze — mój, twój, nasz, wasz, jego, ich
• Wskazujące — ten, tamten, ów, taki
• Pytające — kto, co, jaki, który, gdzie
• Względne — te same wyrazy, ale wprowadzające zdanie podrzędne
• Nieokreślone — ktoś, coś, gdzieś, jakiś
• Przeczące — nikt, nic, nigdy, żaden
• Zwrotny — się, siebie

Formy krótsze i dłuższe

Część zaimków ma dwie formy: jego i go, jemu i mu, tobie i ci, mnie i mi. Nie są wymienne.

Formy dłuższe stosuje się, gdy chcemy coś podkreślić, po przyimku oraz na początku zdania:

• Jemu to powiedziałem, nie tobie (podkreślenie)
• Podszedł do niego (po przyimku)
• Mnie się to nie podoba (początek zdania)

Formy krótsze w pozostałych przypadkach: Powiedziałem mu wczoraj.

Częsty błąd to „dał to mi” zamiast dał to mnie przy podkreśleniu albo „do mi” zamiast do mnie.

Zaimek zwrotny się

To jedyny zaimek nieodmieniający się przez osoby — ta sama forma pasuje do wszystkich: myję się, myjesz się, myje się.

Ma też formę dłuższą siebie, używaną przy podkreśleniu: Myślisz tylko o sobie. Warto pamiętać, że „się” nie jest częścią czasownika i można je przestawiać w zdaniu, choć nie stawia się go na końcu wypowiedzenia w starannej polszczyźnie.

Zaimki pytające a względne

To te same wyrazy w różnej roli, co bywa mylące na sprawdzianie. Rozstrzyga funkcja w zdaniu:

• Pytający: Kto to zrobił? — wprowadza pytanie
• Względny: Nie wiem, kto to zrobił. — łączy zdanie podrzędne z nadrzędnym

Prosty test: jeśli zdanie kończy się pytajnikiem, zaimek jest pytający. Jeśli wprowadza zdanie podrzędne w zdaniu oznajmującym, jest względny.

Zaimki grzecznościowe

Osobną kwestią jest zapis wielką literą. W listach, mailach i pismach oficjalnych zaimki odnoszące się do adresata pisze się wielką literą: przesyłam Panu dokumenty, dziękuję za Twoją wiadomość. To wyraz szacunku, nie reguła gramatyczna, więc w tekście ciągłym o osobach trzecich obowiązuje mała litera.

Warto też pamiętać, że formy grzecznościowe pan i pani łączą się z czasownikiem w trzeciej osobie: czy pan wie, a nie „czy pan wiesz”. To częsty błąd w tekstach pisanych przez osoby uczące się polskiego, ale zdarza się także rodzimym użytkownikom w mowie potocznej.

Po co w ogóle zaimki

Bez nich język byłby nieznośnie powtarzalny. Zdanie „Marek powiedział Markowi, że Marek zabierze rzeczy Marka” pokazuje, co się dzieje, gdy zabraknie sposobu na odwołanie się do już wspomnianej osoby.

Zaimki niosą przy tym ryzyko — jeśli w akapicie występują dwie osoby tej samej płci, „on” przestaje być jednoznaczne. Dlatego w tekstach formalnych, zwłaszcza w umowach, powtarza się nazwy zamiast używać zaimków.