Teksty użytkowe — rodzaje i zasady pisania

Teksty użytkowe pojawiają się na egzaminach, ale przede wszystkim towarzyszą codziennym sprawom. Poniżej najważniejsze formy wraz z wymaganymi elementami.

Podanie

Pismo urzędowe zawierające prośbę. Wymagane elementy:

• Miejscowość i data w prawym górnym rogu
• Dane nadawcy po lewej stronie
• Dane adresata poniżej, po prawej
• Nagłówek „Podanie”
• Treść prośby wraz z uzasadnieniem
• Zwrot grzecznościowy i podpis

Styl urzędowy, bezosobowy, bez emocji. Prośbę formułuje się wprost już w pierwszym zdaniu.

List motywacyjny

Różni się od podania celem: nie prosi, lecz przekonuje. Powinien pokazywać związek między umiejętnościami nadawcy a wymaganiami stanowiska.

Najczęstszym błędem jest powtarzanie treści życiorysu. List ma wyjaśniać, dlaczego te doświadczenia mają znaczenie dla konkretnego stanowiska, a nie wyliczać je ponownie.

Życiorys i CV

• Życiorys — forma ciągła, opisowa, pisana zdaniami
• CV — forma tabelaryczna, punktowa, uporządkowana chronologicznie

W CV stosuje się kolejność odwrotnie chronologiczną: od najnowszych doświadczeń do najstarszych. To odwrotność życiorysu i częste źródło pomyłek.

Zaproszenie

Musi odpowiadać na cztery pytania: kto zaprasza, kogo, na co oraz kiedy i gdzie. Brak któregokolwiek z tych elementów czyni zaproszenie niepełnym.

Dopuszczalna jest forma swobodniejsza niż w piśmie urzędowym, ale komplet informacji jest obowiązkowy.

Ogłoszenie

Krótki tekst informujący o czymś szerokiemu gronu odbiorców. Powinien zawierać przedmiot ogłoszenia, najważniejsze szczegóły oraz sposób kontaktu.

Obowiązuje maksymalna zwięzłość — ogłoszenie ma być przeczytane w kilka sekund, dlatego zbędne są rozbudowane zdania i ozdobniki.

Sprawozdanie i notatka

Sprawozdanie relacjonuje przebieg wydarzenia w porządku chronologicznym, obiektywnie, w czasie przeszłym. Nie zawiera ocen ani wrażeń.

Notatka to skrótowy zapis najważniejszych informacji, często w punktach albo w formie równoważników zdań. Służy zapamiętaniu, nie przekazaniu innym.

Recenzja i opis — formy pokrewne

Do tekstów użytkowych zalicza się też recenzję, która łączy informację z oceną. Jej trzon stanowią trzy elementy: przedstawienie dzieła, omówienie jego cech oraz uzasadniona opinia. Sama ocena bez argumentów zamienia recenzję w wypowiedź czysto emocjonalną.

Osobną formą jest opis, występujący w kilku odmianach: opis przedmiotu, postaci, krajobrazu albo przeżyć. Obowiązuje w nim porządek — od ogółu do szczegółu albo według kierunku patrzenia — bo opis chaotyczny nie pozwala czytelnikowi zbudować spójnego obrazu. W opisie postaci wyróżnia się przy tym wygląd zewnętrzny i charakterystykę, czyli cechy usposobienia, przy czym ta druga wymaga poparcia przykładami zachowań.

Co decyduje o ocenie

Przy tekstach użytkowych ocenia się przede wszystkim kompletność elementów formalnych, a dopiero potem język. Podanie bez daty albo zaproszenie bez miejsca traci punkty niezależnie od poprawności stylistycznej.

Dlatego przed oddaniem pracy warto odtworzyć z pamięci listę wymaganych elementów danej formy i sprawdzić je po kolei — to prostsze niż ponowne czytanie całego tekstu.