Style językowe — rodzaje i cechy
Wyróżnia się style: potoczny, urzędowy, naukowy, publicystyczny i artystyczny. Każdy ma charakterystyczne słownictwo, budowę zdań i zastosowanie, a dobór stylu zależy od sytuacji komunikacyjnej.
Styl to sposób posługiwania się językiem dopasowany do sytuacji. Ten sam człowiek inaczej pisze podanie, inaczej rozmawia z przyjacielem — i obie formy są poprawne w swoim kontekście.
Pięć podstawowych stylów
- Potoczny — codzienna rozmowa; słownictwo proste, skróty, zdania krótkie, wyrazy nacechowane emocjonalnie
- Urzędowy — pisma, umowy, formularze; szablonowe zwroty, strona bierna, bezosobowość
- Naukowy — podręczniki, artykuły; terminologia specjalistyczna, precyzja, zdania złożone
- Publicystyczny — prasa, media; łączy informację z oceną, pytania retoryczne, przenośnie
- Artystyczny — literatura; środki stylistyczne, celowe łamanie norm, funkcja estetyczna
Jak rozpoznać styl
Wystarczy przyjrzeć się trzem rzeczom:
- Słownictwo — potoczne, specjalistyczne czy szablonowe
- Budowa zdań — krótkie i proste czy rozbudowane
- Obecność wartościowania — czy tekst tylko informuje, czy także ocenia
Zwrot „niniejszym wnoszę o” wskazuje na styl urzędowy, „ziemniaki zawierają skrobię, która ulega hydrolizie” na naukowy, a „ziemniaki są mega sycące” na potoczny.
Cechy stylu urzędowego
Warto znać je dokładniej, bo z tym stylem każdy prędzej czy później musi pisać:
- Bezosobowość — „wnosi się”, „stwierdza się”
- Strona bierna — „wniosek został rozpatrzony”
- Szablonowe zwroty — „w związku z powyższym”, „zgodnie z art.”
- Brak emocji i wartościowania
- Rzeczowniki odczasownikowe — „dokonanie wpłaty” zamiast „wpłacić”
Ostatnia cecha bywa nadużywana. Zdanie „dokonano rozpatrzenia wniosku” jest gorsze niż „rozpatrzono wniosek” — dłuższe i mniej czytelne, choć brzmi urzędowo.
Styl a poprawność
To rozróżnienie warto mieć w pamięci: styl potoczny nie jest gorszy ani niepoprawny. Jest po prostu przeznaczony do innych sytuacji.
Błędem stylistycznym jest natomiast pomieszanie stylów — wtrącenie potocyzmu do pracy naukowej albo urzędowej formuły do rozmowy z rodziną. Ocenia się więc nie sam styl, lecz jego dopasowanie do sytuacji.
Stylizacja w literaturze
Osobnym zjawiskiem jest celowe naśladowanie cudzego stylu, czyli stylizacja. Autor sięga po nią, gdy chce osadzić tekst w konkretnym czasie, środowisku lub tradycji.
Najczęstsze odmiany to archaizacja, czyli użycie dawnego języka dla oddania epoki, dialektyzacja, wprowadzająca gwarę dla pokazania środowiska wiejskiego, oraz kolokwializacja, wykorzystująca język potoczny dla uwiarygodnienia bohatera. W każdym z tych przypadków odstępstwo od normy jest zabiegiem świadomym i służy charakterystyce postaci albo świata przedstawionego — dlatego nie ocenia się go jako błędu.
Styl w wypracowaniu
Rozprawka i inne formy szkolne wymagają stylu zbliżonego do naukowego lub publicystycznego, w zależności od tematu. Oznacza to unikanie potocyzmów, skrótów myślowych i zwrotów typu „no i”, „w sumie”, „jakby”.
Jednocześnie nadmierne usztywnienie szkodzi — zdania nadmiernie rozbudowane, z piętrowymi konstrukcjami, bywają nieczytelne. Dobrym punktem odniesienia jest język dobrego artykułu popularnonaukowego: precyzyjny, ale nadal zrozumiały przy pierwszym czytaniu.