Składnia — zakres i analiza zdania
Składnia to dział gramatyki badający budowę zdań i zależności między wyrazami. Obejmuje części zdania, związki wyrazowe oraz rodzaje wypowiedzeń.
Składnia opisuje, jak z wyrazów powstaje sensowna wypowiedź. Poniżej zakres tego działu i praktyczny porządek analizy zdania.
Czym zajmuje się składnia
Składnia bada budowę wypowiedzeń: jakie części zdania w nich występują, jak wyrazy łączą się w związki i jak zdania składowe tworzą całości.
Odróżnia się od fleksji, która zajmuje się odmianą pojedynczych wyrazów, oraz od słowotwórstwa, badającego ich budowę. Ten sam wyraz może być przedmiotem wszystkich trzech działów, ale z innej strony.
Części zdania
- Podmiot — wykonawca czynności
- Orzeczenie — mówi, co robi podmiot
- Przydawka — określa rzeczownik
- Dopełnienie — uzupełnia treść czasownika
- Okolicznik — wskazuje okoliczności czynności
Podmiot i orzeczenie tworzą grupę główną, pozostałe części są określeniami.
Porządek analizy zdania
- Znajdź orzeczenie — od niego zaczyna się wszystko
- Zapytaj „kto? co?” i znajdź podmiot
- Zadaj pytania od orzeczenia — otrzymasz dopełnienia i okoliczniki
- Zadaj pytania od rzeczowników — otrzymasz przydawki
Kolejność nie jest przypadkowa. Zaczynanie od początku zdania prowadzi na manowce, bo podmiot nie zawsze stoi na pierwszym miejscu, a bywa też nieobecny.
Rodzaje wypowiedzeń
- Zdanie — zawiera orzeczenie
- Równoważnik zdania — bez orzeczenia: „Cisza.”, „Uwaga!”
- Pojedyncze — jedno orzeczenie
- Złożone — dwa lub więcej orzeczeń
Rozstrzyga wyłącznie liczba orzeczeń, nie długość. Wypowiedzenie „Przyszedł i usiadł” jest złożone, a rozbudowany opis z jednym orzeczeniem pozostaje zdaniem pojedynczym.
Związki wyrazowe
Wyrazy łączą się w trzech typach związków: zgody (odmieniają się razem), rządu (nadrzędny narzuca przypadek) i przynależności (podrzędny jest nieodmienny).
Rozpoznanie ułatwia jeden test: odmień wyraz nadrzędny i sprawdź, co dzieje się z podrzędnym.
Wykres zdania
Graficzne przedstawienie budowy zdania porządkuje analizę. Na górze umieszcza się grupę główną, czyli podmiot i orzeczenie połączone podwójną linią, a pod nimi kolejne określenia, prowadząc strzałki od wyrazu nadrzędnego do podrzędnego.
Przy każdej strzałce zapisuje się pytanie, na które odpowiada dane określenie. Dzięki temu od razu widać, czy przydawka odnosi się do właściwego rzeczownika — a to najczęstszy błąd przy dłuższych zdaniach, gdzie kilka rzeczowników stoi obok siebie. Wykres ujawnia też, ile poziomów zależności ma wypowiedzenie: im głębsze rozgałęzienie, tym trudniej je zrozumieć przy pierwszym czytaniu.
Po co analizować składnię
Poza wymaganiami szkolnymi znajomość składni przekłada się bezpośrednio na interpunkcję — większość reguł przecinkowych odwołuje się do budowy zdania, a nie do intuicji.
Druga korzyść dotyczy stylu. Świadomość, ile poziomów podrzędności ma zdanie, pozwala ocenić, czy będzie ono czytelne. Konstrukcja z czterema zdaniami podrzędnymi jest formalnie poprawna, ale odbiorca gubi się w niej przy pierwszym czytaniu — rozbicie na dwa krótsze wypowiedzenia rozwiązuje problem bez zmiany treści.