Rzeczownik — podziały, odmiana i rodzaje
Rzeczownik nazywa osoby, rzeczy, zjawiska i pojęcia. Dzieli się na własne i pospolite, żywotne i nieżywotne, osobowe i nieosobowe oraz konkretne i abstrakcyjne.
Rzeczownik to najliczniejsza część mowy i podstawa większości zdań. Poniżej wszystkie podziały wymagane w szkole oraz zasady odmiany.
Definicja i pytania
Rzeczownik nazywa osoby, zwierzęta, rzeczy, zjawiska i pojęcia. Odpowiada na pytania kto? co?
Odmienia się przez przypadki i liczby, ale rodzaj ma stały — to odróżnia go od przymiotnika, który rodzaj dostosowuje.
Podziały rzeczowników
- Własne i pospolite — Warszawa, Kowalski vs miasto, człowiek
- Żywotne i nieżywotne — pies, drzewo vs kamień, stół
- Osobowe i nieosobowe — nauczyciel vs pies
- Konkretne i abstrakcyjne — stół, woda vs miłość, wolność
- Policzalne i niepoliczalne — książka vs mleko, piasek
Rzeczowniki własne piszemy wielką literą — to najczęściej sprawdzana konsekwencja tego podziału.
Rodzaje gramatyczne
W liczbie pojedynczej wyróżnia się trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki. W liczbie mnogiej tylko dwa:
- Męskoosobowy — gdy w grupie jest choć jeden mężczyzna: ci chłopcy przyszli
- Niemęskoosobowy — pozostałe przypadki: te kobiety przyszły, te psy przyszły
To rozróżnienie decyduje o formie czasownika i przymiotnika, dlatego jest tak istotne w praktyce.
Przypadki
- Mianownik — kto? co?
- Dopełniacz — kogo? czego?
- Celownik — komu? czemu?
- Biernik — kogo? co?
- Narzędnik — z kim? z czym?
- Miejscownik — o kim? o czym?
- Wołacz — o!
Mianownik i biernik mają podobne pytania, co bywa mylące. Rozstrzyga podstawienie wyrazu: przy mianowniku pasuje „to jest”, przy bierniku „widzę”.
Rzeczowniki o nietypowej odmianie
Część rzeczowników występuje wyłącznie w liczbie mnogiej: drzwi, nożyczki, spodnie, wakacje. Nazywa się je pluralia tantum i nie mają formy pojedynczej — mówimy „jedne drzwi”, a nie „jeden drzwi”.
Istnieją też rzeczowniki nieodmienne, głównie zapożyczone: menu, alibi, tabu. Ich formę rozpoznaje się wyłącznie z kontekstu, bo nie zmieniają zakończenia.
Funkcje rzeczownika w zdaniu
Rzeczownik może pełnić niemal każdą funkcję składniową, co odróżnia go od pozostałych części mowy. Najczęściej jest podmiotem, ale bywa też dopełnieniem, przydawką, okolicznikiem, a nawet orzecznikiem w orzeczeniu imiennym.
W zdaniu „Brat kolegi kupił samochód w mieście” rzeczownik brat jest podmiotem, kolegi przydawką, samochód dopełnieniem, a mieście okolicznikiem miejsca. Wszystkie cztery to ta sama część mowy w czterech różnych rolach. To dobra ilustracja zasady, że część mowy i część zdania to dwie niezależne kategorie — pierwsza opisuje, czym wyraz jest, druga jaką pełni funkcję.
Rzeczowniki odczasownikowe
Powstają od czasowników, zachowując końcówkę -nie albo -cie: czytanie, pisanie, picie. Zachowują znaczenie czynności, ale zachowują się gramatycznie jak rzeczowniki.
W stylu urzędowym bywają nadużywane, co pogarsza czytelność. Zdanie „dokonano sprawdzenia dokumentacji” jest dłuższe i mniej jasne niż „sprawdzono dokumentację”, choć brzmi bardziej oficjalnie.