Rymy — rodzaje i układy w wierszu

Rym to powtórzenie podobnych brzmień na końcu wersów. Analiza rymów pojawia się przy niemal każdym omawianiu wiersza, a schemat zapisu jest prosty do opanowania.

Podział według dokładności

• Dokładne — zgodność wszystkich głosek od akcentowanej samogłoski: domu – gromu
• Niedokładne (asonansowe) — częściowa zgodność: drogi – wody

Podział według akcentu

• Żeńskie — akcent na przedostatniej sylabie, rym obejmuje dwie sylaby: lato – blato
• Męskie — akcent na ostatniej sylabie, rym jednosylabowy: dzień – cień

W polszczyźnie przeważają rymy żeńskie, bo akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę. Rymy męskie brzmią przez to mocniej i bardziej zdecydowanie — poeci sięgają po nie dla wzmocnienia zakończenia.

Układy rymów

Zapisuje się je literami, oznaczając te same brzmienia tą samą literą:

• Parzyste (sąsiadujące) — aabb; najprostszy, częsty w wierszach dla dzieci
• Krzyżowe — abab; najpopularniejszy w poezji
• Okalające (obejmujące) — abba; pierwszy wers rymuje się z czwartym

Wiersz biały i wolny

Dwa pojęcia często mylone:

• Wiersz biały — bez rymów, ale z zachowanym rytmem i regularną budową
• Wiersz wolny — bez rymów i bez regularnego rytmu, o dowolnej długości wersów

Brak rymów nie oznacza więc automatycznie wiersza wolnego. Rozstrzyga obecność regularnej budowy rytmicznej.

Po co poeci używają rymów

Rym pełni kilka funkcji naraz. Porządkuje tekst i wyznacza granice wersów, ułatwia zapamiętanie — dlatego wszystkie tradycje ustne opierały się na formach rymowanych — oraz tworzy związki znaczeniowe między odległymi wyrazami.

Ta ostatnia funkcja jest najciekawsza. Zestawienie w rymie słów „miłość” i „żałość” narzuca skojarzenie, którego nie byłoby w prozie. Poeta wykorzystuje więc brzmienie do budowania sensu.

Rym częstochowski

Określenie oznacza rym banalny, oparty na najłatwiejszych zestawieniach — zwykle na identycznych końcówkach gramatycznych. Rymowanie „chodzić” z „szkodzić” albo „miłości” z „radości” nie wymaga pomysłowości, bo zgodność wynika z samej formy wyrazu, a nie z doboru słów.

Nazwa pochodzi od jarmarcznych pieśni sprzedawanych niegdyś przy sanktuarium w Częstochowie. W ocenie wypracowania warto umieć wskazać taki rym i wyjaśnić, dlaczego uchodzi za słaby: nie chodzi o brak zgodności brzmień, lecz o to, że nie wnosi żadnego nowego skojarzenia między zestawionymi słowami.

Dlaczego poezja współczesna rzadziej rymuje

Rym w polszczyźnie jest wymagający: ograniczona liczba zakończeń sprawia, że wiele zestawień zostało już wykorzystanych i brzmi banalnie. Pary typu „miłość – niemiłość” czy „róże – morze” niosą bagaż wcześniejszych użyć.

Rezygnacja z rymu daje swobodę doboru słów, a rytm i obrazowanie przejmują jego funkcje porządkujące. To nie regres formy, lecz przesunięcie ciężaru — współczesny wiersz częściej opiera się na budowie obrazu niż na brzmieniu zakończeń.