Przysłówek — tworzenie, stopniowanie i pisownia

Przysłówek to jedyna nieodmienna część mowy, która podlega stopniowaniu. Poniżej sposoby tworzenia, zasady stopniowania i pisownia sprawiająca najwięcej kłopotów.

Podstawowe cechy

Przysłówek określa czasownik, przymiotnik albo inny przysłówek. Odpowiada na pytania: jak? gdzie? kiedy? dlaczego? w jakim stopniu?

Jest nieodmienny — nie ma przypadków, liczb ani rodzajów. To odróżnia go od przymiotnika, z którym bywa mylony.

Przysłówek a przymiotnik

Rozstrzyga to, co dany wyraz określa:

• szybki samochód — określa rzeczownik, więc przymiotnik
• jedzie szybko — określa czasownik, więc przysłówek

Praktyczny test: jeśli wyraz odmienia się przez rodzaje (szybki, szybka, szybkie), to przymiotnik. Jeśli ma jedną formę — przysłówek.

Rodzaje przysłówków

• Sposobu — szybko, cicho, dobrze
• Miejsca — tu, tam, wszędzie, blisko
• Czasu — dziś, wczoraj, zawsze, później
• Stopnia i miary — bardzo, całkiem, nieco
• Przyczyny — dlatego, stąd

Tworzenie od przymiotników

Większość przysłówków powstaje przez dodanie końcówki -o albo -e: ładny → ładnie, szybki → szybko, dobry → dobrze.

Wybór końcówki nie ma prostej reguły i trzeba go zapamiętać. Mówimy ciekawie, ale ciekawo już nie; tanio, ale nie „tanie”.

Stopniowanie

• Proste — szybko, szybciej, najszybciej
• Opisowe — bardziej szczegółowo, najbardziej precyzyjnie
• Nieregularne — dobrze, lepiej, najlepiej; źle, gorzej, najgorzej; dużo, więcej, najwięcej; mało, mniej, najmniej

Formy nieregularne to najczęstsze błędy: poprawnie lepiej, nie „dobrzej”; gorzej, nie „źlej”.

Pisownia z „nie”

Zasada jest taka sama jak przy przymiotnikach: łącznie w stopniu równym (niedaleko, niedobrze, niewiele), rozdzielnie w wyższym i najwyższym (nie lepiej, nie najgorzej).

Uwaga na przysłówki nieutworzone od przymiotników — z nimi „nie” piszemy rozdzielnie: nie zawsze, nie tutaj, nie dziś.

Przysłówki złożone i pisownia łączna

Sporo przysłówków powstało ze zrostu przyimka z inną częścią mowy i dziś pisze się je łącznie, choć historycznie były dwoma wyrazami. Należą tu naprawdę, wprawdzie, zwłaszcza, dlatego, wreszcie, naprzeciwko.

Kłopot polega na tym, że istnieją pary wyglądające podobnie, ale zapisywane rozdzielnie, bo zachowały odrębne znaczenie. Piszemy na pewno osobno, choć naprawdę łącznie; po prostu osobno, ale przede wszystkim też osobno. Reguły nie da się wyprowadzić z brzmienia — te formy trzeba po prostu zapamiętać, a w razie wątpliwości sprawdzić w słowniku ortograficznym.

Przysłówki bez stopniowania

Nie każdy przysłówek da się stopniować, bo nie każda okoliczność występuje w różnym natężeniu. Nie stopniujemy przysłówków miejsca i czasu: nie istnieje forma „bardziej wczoraj” ani „najtutaj”.

Stopniowaniu podlegają natomiast przysłówki sposobu oraz część przysłówków miary — te, które opisują cechę mogącą się nasilać. To ta sama zasada, która rządzi stopniowaniem przymiotników.