Przymiotnik — stopniowanie i odmiana

Przymiotnik to jedna z prostszych części mowy, ale stopniowanie i pisownia z „nie” potrafią sprawiać kłopoty. Poniżej zasady i najczęstsze błędy.

Podstawowe cechy

Przymiotnik określa cechy rzeczownika i odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? czyj?

Odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje, przy czym dostosowuje się do rzeczownika, który określa: nowy dom, nowa książka, nowe okno.

Trzy stopnie

• Równy — ładny, mądry, dobry
• Wyższy — ładniejszy, mądrzejszy, lepszy
• Najwyższy — najładniejszy, najmądrzejszy, najlepszy

Trzy sposoby stopniowania

• Proste (regularne) — przez końcówki: ciepły, cieplejszy, najcieplejszy
• Opisowe — z użyciem słów bardziej i najbardziej: bardziej zielony, najbardziej znany
• Nieregularne — zmienia się cały temat: dobry, lepszy, najlepszy; zły, gorszy, najgorszy; mały, mniejszy, najmniejszy; duży, większy, największy

Kiedy stopniowanie opisowe

Stosuje się je, gdy forma prosta brzmi niezręcznie — zwykle przy przymiotnikach dłuższych i pochodzenia obcego: bardziej interesujący, a nie „interesowniejszy”.

Częstym błędem jest łączenie obu sposobów: „bardziej ładniejszy” albo „najbardziej najlepszy”. To konstrukcje niepoprawne — stopniowanie stosuje się raz.

Przymiotniki niestopniowalne

Nie wszystkie przymiotniki da się stopniować, bo nie każda cecha występuje w różnym natężeniu:

• Relacyjne — drewniany, szkolny, warszawski; coś jest z drewna albo nie
• Absolutne — martwy, kwadratowy, ciężarna

Formy typu „bardziej drewniany” bywają używane przenośnie, ale w zdaniu opisowym są błędem.

Pisownia z „nie”

Reguła jest jednoznaczna: „nie” z przymiotnikiem w stopniu równym piszemy łącznie — niedobry, nieduży, niewielki.

Rozdzielnie piszemy natomiast w stopniu wyższym i najwyższym: nie lepszy, nie najgorszy. Rozdzielnie także przy wyraźnym przeciwstawieniu: nie duży, ale ogromny.

To jedna z częściej mylonych zasad ortograficznych, bo przy czasownikach obowiązuje reguła odwrotna — z nimi „nie” piszemy rozdzielnie.

Szyk przymiotnika w zdaniu

W polszczyźnie przymiotnik może stać przed rzeczownikiem albo po nim, ale wybór nie jest dowolny. Przed rzeczownikiem stawiamy przymiotnik opisujący cechę: zielona sukienka, wysoki budynek. Po rzeczowniku — gdy określa rodzaj czy gatunek: język polski, kwas siarkowy, bal maskowy.

Dlatego mówimy „olej rzepakowy”, a nie „rzepakowy olej”, i „biały ser”, a nie „ser biały” — chyba że chodzi o kategorię w cenniku. Ta subtelna zasada jest jednym z trudniejszych elementów polszczyzny dla obcokrajowców, a rodzimi użytkownicy stosują ją odruchowo.

Przymiotnik a imiesłów przymiotnikowy

Wyrazy typu czytający, napisany, umyty wyglądają jak przymiotniki i odmieniają się tak samo, ale pochodzą od czasowników i zachowują znaczenie czynności. To imiesłowy przymiotnikowe — osobna kategoria, o którą pyta się przy analizie części mowy.

Test: jeśli wyraz da się zastąpić zwrotem „ten, który coś robi” albo „ten, na którym coś wykonano”, to imiesłów, a nie przymiotnik.