Przydawka — rodzaje i sposoby wyrażania

Przydawka jest najczęstszym określeniem w zdaniu i zarazem tą częścią, która nadaje wypowiedzi precyzję. Poniżej rodzaje i sposoby jej wyrażania.

Czym jest przydawka

Przydawka określa rzeczownik, odpowiadając na pytania: jaki? która? czyj? ile? z czego?

Zawsze podlega rzeczownikowi, nigdy czasownikowi — to odróżnia ją od okolicznika i dopełnienia.

Sposoby wyrażania

• Przymiotna — przymiotnik: zielona łąka
• Rzeczowna — rzeczownik: dom ojca, miasto Kraków
• Liczebna — liczebnik: pięć jabłek
• Zaimkowa — zaimek: mój brat
• Imiesłowowa — imiesłów przymiotnikowy: czytający chłopiec
• Przyimkowa — wyrażenie przyimkowe: dom z drewna

Przydawka a dopełnienie

To rozróżnienie sprawia najwięcej kłopotu, bo oba bywają rzeczownikami w przypadkach zależnych. Decyduje wyraz określany:

• Czytam książkę — określa czasownik, więc dopełnienie
• Okładka książki — określa rzeczownik, więc przydawka

Pytanie zadajemy zawsze od wyrazu określanego, nie od początku zdania — to najpewniejszy sposób rozstrzygnięcia.

Przydawka wydzielana przecinkami

Przydawka stojąca po rzeczowniku i mająca charakter dopowiedzenia wydziela się przecinkami: Warszawa, stolica Polski, leży nad Wisłą.

Nie wydziela się natomiast przydawki koniecznej do identyfikacji: Uczniowie mieszkający w internacie wracają w piątek — bez tego określenia nie wiadomo, o których uczniów chodzi.

Różnica jest znacząca: przecinki zmieniają sens. Zdanie z przecinkami mówi o wszystkich uczniach, bez przecinków tylko o części z nich.

Szyk przydawki

Przydawka przymiotna określająca cechę stoi przed rzeczownikiem, a nazywająca gatunek po nim.

Mówimy zielona sukienka, ale język polski i kwas siarkowy. Odwrócenie tego szyku nie jest błędem gramatycznym, ale brzmi nienaturalnie i bywa odbierane jako stylizacja.

Przydawka dopełniaczowa i jej pułapki

Najczęstszą postacią przydawki rzeczownej jest rzeczownik w dopełniaczu: dom ojca, okładka książki, kierownik działu. Konstrukcja jest poprawna, ale jej piętrzenie prowadzi do zdań nieczytelnych.

Wyrażenie „ocena stopnia realizacji planu rozwoju sieci” zawiera pięć rzeczowników w łańcuchu dopełniaczy i wymaga od czytelnika odtworzenia zależności między nimi. W tekstach urzędowych takie ciągi są częste, choć niemal zawsze da się je rozbić na dwa krótsze zdania. Zasada praktyczna mówi, że trzy dopełniacze z rzędu to granica, po której przekroczeniu warto przeredagować wypowiedzenie.

Przydawka a precyzja wypowiedzi

Nadmiar przydawek osłabia tekst. Zdanie „Wysoki, przystojny, młody, ciemnowłosy mężczyzna wszedł do dużego, jasnego pokoju” zawiera sześć określeń, z których żadne nie niesie istotnej informacji.

W dobrym opisie przydawki są nieliczne i dobrane celowo — jedna trafna zastępuje kilka ogólnych. To jedna z pierwszych rzeczy, na które zwraca się uwagę przy ocenie stylu wypracowania.