Imiesłowy — rodzaje, tworzenie i przecinki
Imiesłowy dzielą się na przymiotnikowe (czynne i bierne) oraz przysłówkowe (współczesne i uprzednie). Przymiotnikowe odmieniają się i określają rzeczownik, przysłówkowe są nieodmienne.
Imiesłowy to formy pochodzące od czasowników, ale zachowujące się jak przymiotniki albo przysłówki. Poniżej pełny podział, sposoby tworzenia i zasady interpunkcji.
Cztery rodzaje
- Przymiotnikowy czynny — końcówka -ący: czytający, biegnąca, śpiewające
- Przymiotnikowy bierny — końcówki -ny, -ony, -ty: czytany, zrobiony, umyty
- Przysłówkowy współczesny — końcówka -ąc: czytając, biegnąc
- Przysłówkowy uprzedni — końcówki -łszy, -wszy: przeczytawszy, zjadłszy
Przymiotnikowe a przysłówkowe
Przymiotnikowe odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje, bo określają rzeczownik: czytający chłopiec, czytająca dziewczynka.
Przysłówkowe są nieodmienne i określają czynność: Idąc do szkoły, spotkał kolegę.
Test jest prosty: jeśli forma zmienia się zależnie od rodzaju rzeczownika, to imiesłów przymiotnikowy. Jeśli ma jedną postać — przysłówkowy.
Współczesny a uprzedni
Rozstrzyga czas wykonania czynności względem czynności głównej:
- Współczesny — czynności zachodzą jednocześnie: Idąc, śpiewał
- Uprzedni — czynność imiesłowu była wcześniej: Zjadłszy obiad, wyszedł
Imiesłów uprzedni wychodzi z użycia w mowie potocznej, ale w tekstach pisanych wciąż funkcjonuje i pojawia się na sprawdzianach.
Przecinek przy imiesłowach
Imiesłowowy równoważnik zdania oddziela się przecinkiem — dotyczy to imiesłowów przysłówkowych:
- Wracając do domu, kupił chleb.
- Skończywszy pracę, poszedł spać.
Gdy imiesłów stoi w środku zdania, wydziela się go przecinkami z obu stron: Chłopiec, biegnąc szybko, potknął się.
Przy imiesłowach przymiotnikowych przecinka zwykle nie ma, bo pełnią funkcję przydawki: Czytający chłopiec siedział przy oknie.
Najczęstszy błąd składniowy
Imiesłów przysłówkowy musi odnosić się do tego samego wykonawcy co czasownik główny. Naruszenie tej zasady daje zdania nielogiczne, choć na pierwszy rzut oka poprawne.
Błąd: Idąc do szkoły, zaczęło padać — wynika z tego, że deszcz szedł do szkoły. Poprawnie: Gdy szedłem do szkoły, zaczęło padać.
Inny przykład: Otwierając drzwi, zapaliło się światło. Podmiot domyślny imiesłowu (ktoś otwierający) nie zgadza się z podmiotem zdania (światło). To jeden z najczęściej punktowanych błędów w wypracowaniach.
Po co używać imiesłowów
Pozwalają skrócić wypowiedź i uniknąć powtarzania spójników. Zdanie „Kiedy skończył pracę, wyszedł” można zapisać jako „Skończywszy pracę, wyszedł” — krócej i bez „kiedy”.
Nadużywanie ma jednak wadę: nagromadzenie imiesłowów utrudnia czytanie i brzmi urzędowo. W tekstach dla szerokiego odbiorcy lepiej sprawdzają się zwykłe zdania podrzędne.