Gatunki literackie — podział na rodzaje
Literatura dzieli się na trzy rodzaje: lirykę, epikę i dramat. Każdy obejmuje własne gatunki, a o przynależności decyduje sposób przedstawiania świata, nie tematyka utworu.
Podział na rodzaje literackie sięga starożytności i mimo upływu wieków wciąż porządkuje analizę tekstów. Poniżej trzy rodzaje, ich gatunki i kryteria rozróżniania.
Trzy rodzaje literackie
- Liryka — wypowiedź podmiotu lirycznego, wyrażanie przeżyć; forma wierszowana
- Epika — opowiadanie o zdarzeniach przez narratora; przeważnie proza
- Dramat — przedstawienie akcji przez dialogi i monologi postaci; przeznaczony na scenę
Kryterium jest sposób przedstawiania świata, a nie temat. Ta sama historia miłosna może być wierszem, powieścią albo sztuką teatralną — o przynależności decyduje forma podawcza.
Gatunki liryczne
- Fraszka — krótki utwór żartobliwy z puentą
- Sonet — czternaście wersów w układzie 4+4+3+3
- Hymn — uroczysty, pochwalny
- Tren — żałobny, opłakujący zmarłego
- Oda — podniosła pochwała
- Pieśń — regularna budowa, często refren
Gatunki epickie
- Powieść — rozbudowana, wiele wątków i postaci
- Nowela — krótka, jeden wątek, wyrazista puenta
- Opowiadanie — krótkie, luźniejsza kompozycja niż nowela
- Baśń i legenda — elementy fantastyczne; legenda wiąże się z konkretnym miejscem
- Epopeja — obszerny utwór wierszowany o losach zbiorowości
Warto zauważyć, że epopeja jest wierszowana, a mimo to należy do epiki. To dobry dowód na to, że o rodzaju decyduje obecność narratora, a nie forma zapisu.
Gatunki dramatyczne
- Tragedia — konflikt bez dobrego wyjścia, zakończenie nieszczęśliwe
- Komedia — ośmieszanie wad, zakończenie pomyślne
- Dramat właściwy — łączy cechy obu, bliższy zwykłemu życiu
Cechy dramatu
Dramat rozpoznaje się po budowie tekstu: podziale na akty i sceny, obecności didaskaliów (wskazówek dla realizatorów) oraz braku narratora — świat przedstawiony budują wyłącznie wypowiedzi postaci.
To ostatnie odróżnia go od epiki najwyraźniej. W powieści ktoś opowiada, w dramacie zdarzenia rozgrywają się na oczach widza.
Skąd wziął się ten podział
Trójpodział sformułował Arystoteles w Poetyce, opierając go na sposobie naśladowania rzeczywistości. Autor może mówić własnym głosem, opowiadać o kimś albo pozwolić postaciom działać samodzielnie — te trzy możliwości odpowiadają lirze, epice i dramatowi.
Podział przetrwał dwa i pół tysiąca lat, choć bywa kwestionowany jako zbyt sztywny wobec literatury współczesnej. Powieść z narracją strumienia świadomości albo poemat prozą wymykają się klasycznym kategoriom, a mimo to trójpodział pozostaje punktem odniesienia — także dlatego, że ułatwia porównywanie utworów z odległych epok.
Gatunki pograniczne
Podział nie zawsze jest ostry. Ballada łączy cechy liryki, epiki i dramatu: ma wierszowaną formę, fabułę i partie dialogowe. Poemat dygresyjny zawiera fabułę, ale narrator co chwila przerywa ją własnymi rozważaniami.
Istnieją też gatunki na granicy literatury i innych form wypowiedzi — reportaż, felieton, esej czy pamiętnik. Nazywa się je gatunkami pogranicza literatury i publicystyki, a ich analiza wymaga uwzględnienia obu porządków.