Frazeologizmy — rodzaje i typowe błędy
Frazeologizm to utrwalone połączenie wyrazów o znaczeniu innym niż suma jego części. Dzieli się na wyrażenia, zwroty i frazy, a jego elementów nie wolno dowolnie wymieniać.
Frazeologizmy to jedna z tych rzeczy, które opanowuje się odruchowo w mowie ojczystej, a które sprawiają ogromną trudność w nauce języków obcych. Poniżej podział i najczęstsze błędy.
Czym jest frazeologizm
Frazeologizm to utrwalone połączenie wyrazów, którego znaczenia nie da się odczytać z poszczególnych składników.
Zwrot rzucić okiem nie ma nic wspólnego z rzucaniem ani z okiem jako narządem. Znaczenie całości jest umowne i trzeba je znać — dlatego dosłowne tłumaczenie frazeologizmów na inny język zwykle daje bezsens.
Trzy rodzaje
- Wyrażenia — z rzeczownikiem jako wyrazem głównym: syzyfowa praca, pięta achillesowa, burza w szklance wody
- Zwroty — z czasownikiem: trzymać kciuki, rzucać słowa na wiatr, brać nogi za pas
- Frazy — mające postać całego zdania: Nie od razu Kraków zbudowano, Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada
Skąd pochodzą
- Z mitologii — pięta achillesowa, syzyfowa praca, koń trojański, nić Ariadny
- Z Biblii — sól ziemi, kamień węgielny, umywać ręce, wieża Babel
- Z literatury — walka z wiatrakami, być albo nie być
- Z historii i obyczajów — kręcić nosem, wyjść jak Zabłocki na mydle
Znajomość pochodzenia bywa punktowana na sprawdzianach, ale ma też praktyczną wartość — łatwiej zapamiętać znaczenie, gdy zna się historię.
Najczęstszy błąd: zmiana składnika
Frazeologizmy są utrwalone, więc nie wolno wymieniać ich elementów, nawet na wyrazy bliskoznaczne.
- Błąd: w każdym bądź razie → poprawnie: w każdym razie albo bądź co bądź
- Błąd: odnieść porażkę → poprawnie: ponieść porażkę (odnosi się sukces)
- Błąd: spotkać się z krytyką w znaczeniu „zostać skrytykowanym” bywa kwestionowane
- Błąd: dwa grzyby w barszcz → poprawnie: dwa grzyby w barszczu
Pierwszy przykład to kontaminacja, czyli zlepienie dwóch poprawnych zwrotów w jeden niepoprawny. To najczęstszy mechanizm powstawania błędów frazeologicznych.
Innowacje frazeologiczne
Nie każde odstępstwo od utrwalonej formy jest błędem. Świadome przekształcenie frazeologizmu bywa zabiegiem stylistycznym, częstym w tytułach prasowych i reklamie.
Nagłówek „Nie taki wilk straszny, jak go rysują” jest celową grą z przysłowiem i działa właśnie dlatego, że czytelnik zna wersję pierwotną. Różnica między innowacją a błędem leży w intencji i efekcie: udana innowacja wnosi nowy sens, nieudana wygląda po prostu na pomyłkę.
Dosłowne a przenośne
Część połączeń działa w obu wariantach, co bywa źródłem żartów językowych. Wyciągnąć kogoś z opresji ma sens wyłącznie przenośny, ale umyć ręce może znaczyć zarówno czynność higieniczną, jak i uchylenie się od odpowiedzialności.
W analizie tekstu rozstrzyga kontekst — i to on decyduje, czy mamy do czynienia z frazeologizmem, czy ze zwykłym połączeniem wyrazów.