Epoki literackie — kolejność i cechy
Główne epoki literackie to antyk, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne i współczesność.
Znajomość kolejności epok i ich głównych założeń porządkuje całą naukę o literaturze. Poniżej przegląd wraz z zasadą, która nimi rządzi.
Kolejność epok
- Antyk — do IV w.; mitologia, tragedia grecka, wzorce gatunkowe
- Średniowiecze — V–XV w.; teocentryzm, literatura religijna
- Renesans — XV–XVI w.; humanizm, powrót do wzorców antycznych
- Barok — XVII w.; przepych formy, przemijanie, kontrasty
- Oświecenie — XVIII w.; rozum, edukacja, satyra
- Romantyzm — I poł. XIX w.; uczucie, indywidualizm, ludowość
- Pozytywizm — II poł. XIX w.; praca, nauka, realizm
- Młoda Polska — przełom XIX i XX w.; symbolizm, dekadentyzm
- Dwudziestolecie — 1918–1939; eksperyment, awangarda
- Współczesność — od 1939
Zasada wahadła
Epoki nie następują przypadkowo. Widać w nich rytm przeciwstawiania się poprzednikom: po epoce rozumu przychodzi epoka uczucia, po niej znów epoka pracy i nauki.
- Renesans (rozum, harmonia) → Barok (emocje, niepokój)
- Barok → Oświecenie (znów rozum i porządek)
- Oświecenie → Romantyzm (znów uczucie i wyobraźnia)
- Romantyzm → Pozytywizm (znów praca i nauka)
- Pozytywizm → Młoda Polska (znów uczucie i sztuka)
Ten schemat bardzo ułatwia zapamiętanie. Każda epoka jest w dużej mierze odpowiedzią na to, co uznano za przesadę poprzedniej.
Hasła kluczowe
- Średniowiecze — teocentryzm, ascetyzm, uniwersalizm
- Renesans — humanizm, antropocentryzm
- Barok — vanitas, konceptyzm
- Oświecenie — racjonalizm, empiryzm, utylitaryzm
- Romantyzm — indywidualizm, mesjanizm, ludowość
- Pozytywizm — praca organiczna, praca u podstaw, scjentyzm
- Młoda Polska — dekadentyzm, symbolizm, sztuka dla sztuki
Granice są umowne
Daty epok to konwencja porządkująca, a nie ostre cezury. Przemiany zachodziły stopniowo i różnie w różnych krajach — polski renesans zaczął się później niż włoski, a barok trwał u nas dłużej.
Zdarzają się też zjawiska wyprzedzające epokę albo w niej zapóźnione. Dlatego przy datowaniu utworu ważniejsze od kalendarza są jego cechy: sposób obrazowania, tematyka i stosunek do tradycji.
Skąd biorą się nazwy epok
Część nazw powstała jako określenia neutralne, ale wiele z nich było pierwotnie obelgami nadanymi przez następne pokolenie. Barok wywodzi się prawdopodobnie od portugalskiego słowa oznaczającego nieforemną perłę i miał piętnować przesadę formy. Gotyk, kojarzony ze średniowieczem, ukuli twórcy renesansu na określenie sztuki barbarzyńskiej, kojarzonej z Gotami.
Podobnie „średniowiecze” to nazwa nadana z zewnątrz — wiek pośredni, dzielący antyk od jego odrodzenia. Ludzie żyjący w tej epoce nie uważali swoich czasów za przejściowe. Warto o tym pamiętać, bo nazwy epok niosą ocenę wystawioną znacznie później i bywają mylącym punktem wyjścia do analizy.
Jak wykorzystać wiedzę o epokach
W wypracowaniu kontekst epoki pozwala wyjaśnić, dlaczego utwór wygląda tak, a nie inaczej. Bohater romantyczny buntuje się nie z przypadku, lecz dlatego, że epoka ceniła indywidualizm i sprzeciw wobec konwencji.
To najczęściej punktowany element analizy — samo streszczenie fabuły daje mniej niż powiązanie utworu z ideami czasu, w którym powstał.