Czasownik — formy, aspekt i strona

Czasownik ma najbogatszą odmianę ze wszystkich części mowy polskich. Poniżej wszystkie kategorie gramatyczne wraz z tym, co sprawia najwięcej trudności.

Podstawowe cechy

Czasownik nazywa czynności i stany, odpowiadając na pytania: co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?

Odmienia się przez osoby, liczby, czasy, tryby, strony i rodzaje (w czasie przeszłym). Forma nieodmienna to bezokolicznik.

Aspekt — dokonany i niedokonany

Kategoria charakterystyczna dla języków słowiańskich i bardzo trudna dla obcokrajowców.

• Niedokonany — czynność trwająca, bez wskazania zakończenia: pisać, czytać, budować
• Dokonany — czynność zakończona: napisać, przeczytać, zbudować

Kluczowa konsekwencja: czasowniki dokonane nie mają czasu teraźniejszego. Forma „napiszę” to czas przyszły, nie teraźniejszy — nie da się wykonywać czynności już zakończonej.

Czasy

• Przeszły — pisałem, napisałem
• Teraźniejszy — piszę (tylko czasowniki niedokonane)
• Przyszły — będę pisał (złożony) albo napiszę (prosty)

Czas przyszły złożony tworzą wyłącznie czasowniki niedokonane, prosty — dokonane. To bezpośrednia konsekwencja aspektu.

Tryby

• Oznajmujący — stwierdza fakt: czytam
• Rozkazujący — wyraża polecenie: czytaj
• Przypuszczający — warunek lub przypuszczenie: czytałbym

W trybie przypuszczającym cząstka „by” pisana jest łącznie z czasownikiem, ale rozdzielnie po spójnikach: gdybym, ale czy by.

Strona czynna i bierna

• Czynna — podmiot wykonuje czynność: Uczeń napisał list
• Bierna — podmiot jej podlega: List został napisany przez ucznia

Strona bierna bywa nadużywana w tekstach urzędowych, gdzie zaciera informację o wykonawcy. Zdanie „popełniono błędy” nie mówi, kto je popełnił — czasem to zamierzone.

Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie

Podział istotny przy tworzeniu strony biernej. Czasowniki przechodnie łączą się z dopełnieniem w bierniku i tylko one dają się przekształcić na stronę bierną — pisać list, czytać książkę, budować dom.

Czasowniki nieprzechodnie takiego dopełnienia nie przyjmują: iść, spać, siedzieć, rosnąć. Nie da się powiedzieć „został pójdziony”, bo nie ma czego uczynić podmiotem zdania biernego. Dlatego przy zadaniu o zamianę strony pierwszym krokiem jest sprawdzenie, czy czasownik w ogóle jest przechodni — inaczej przekształcenie jest niewykonalne.

Formy nieosobowe

• Bezokolicznik — pisać, czytać
• Imiesłowy — czytający, przeczytany, czytając
• Formy na -no, -to — napisano, zamknięto

Ostatnia grupa jest osobliwością polszczyzny: forma „napisano” nie wskazuje ani osoby, ani liczby, ani rodzaju wykonawcy. Pozwala mówić o czynności bez ujawniania, kto ją wykonał — stąd jej popularność w tekstach urzędowych i historycznych.