Błędy językowe — rodzaje i przykłady

Klasyfikacja błędów pozwala je nazwać, a nazwanie ułatwia unikanie. Poniżej wszystkie rodzaje z przykładami i wyjaśnieniem mechanizmu powstawania.

Podział ogólny

• Wewnątrzjęzykowe — dotyczą systemu języka: fleksyjne, składniowe, leksykalne, frazeologiczne, słowotwórcze, fonetyczne
• Zewnątrzjęzykowe — dotyczą zapisu: ortograficzne i interpunkcyjne

Błędy fleksyjne

Dotyczą odmiany wyrazów:

• poszłem zamiast poszedłem
• wziąść zamiast wziąć
• tą książkę zamiast tę książkę (w bierniku)
• dwoma paniami zamiast dwiema paniami

Błędy składniowe

Dotyczą łączenia wyrazów w zdaniu:

• używać coś zamiast używać czegoś
• Idąc do szkoły, zaczęło padać — imiesłów odnosi się do innego wykonawcy
• W związku z tym, że... nadużywane w miejsce prostego „ponieważ”

Błędy leksykalne

Polegają na użyciu wyrazu w niewłaściwym znaczeniu:

• bynajmniej w znaczeniu „przynajmniej” — to wyrazy o różnym sensie
• adaptować zamiast adoptować
• efektowny zamiast efektywny

Osobną grupą są pleonazmy, czyli wyrażenia zawierające powtórzoną treść: cofać się do tyłu, okres czasu, fakt autentyczny, w miesiącu maju.

Błędy frazeologiczne

Polegają na zmianie utrwalonego związku wyrazowego. Najczęstszym mechanizmem jest kontaminacja — zlepienie dwóch poprawnych zwrotów.

W każdym bądź razie powstało z „w każdym razie” i „bądź co bądź”. Podobnie odnieść porażkę miesza „odnieść sukces” z „ponieść porażkę”.

Błąd a zmiana językowa

Nie każde odstępstwo od normy pozostaje błędem na zawsze. Język się zmienia, a formy dawniej piętnowane bywają z czasem uznawane za poprawne.

Rozstrzyga tu uzus, czyli powszechność użycia, oraz decyzje Rady Języka Polskiego. Dlatego przy wątpliwościach warto sięgnąć do aktualnego słownika, a nie polegać na regule zapamiętanej lata wcześniej — część form ma dziś status wariantywny, a nie błędny.

Błędy stylistyczne

Osobną kategorią są usterki, które nie łamią żadnej reguły gramatycznej, a mimo to psują tekst. Należy tu powtarzanie tych samych wyrazów w bliskim sąsiedztwie, mieszanie stylów oraz nadmierne rozbudowywanie zdań.

Częstym problemem jest też szablonowość — sięganie po zwroty tak wyeksploatowane, że przestały nieść treść: „nasuwa się refleksja”, „nie da się ukryć”, „w dzisiejszych czasach”. Nie są błędami w ścisłym sensie, ale w wypracowaniu obniżają ocenę stylu, bo sygnalizują brak własnego sformułowania myśli. Za usterkę uznaje się także nieuzasadnioną zmianę czasu narracji w obrębie jednego akapitu.

Norma wzorcowa i użytkowa

Polszczyzna ma dwa poziomy normy. Wzorcowa obowiązuje w tekstach oficjalnych, publikacjach i wystąpieniach. Użytkowa dopuszcza formy akceptowane w mowie potocznej, choć nieodpowiednie w piśmie starannym.

Dlatego ocena „to błąd” bywa niepełna — trzeba dodać, w jakiej sytuacji. Forma dopuszczalna w rozmowie może być rażąca w podaniu, a jednocześnie nie jest błędem w ścisłym sensie.