Argumenty w rozprawce — rodzaje i budowa
Argument to uzasadnienie tezy poparte przykładem. Wyróżnia się argumenty rzeczowe, logiczne, emocjonalne oraz oparte na autorytecie, a każdy wymaga przykładu i wyjaśnienia.
Rozprawka oceniana jest przede wszystkim za jakość argumentacji, nie za liczbę argumentów. Poniżej rodzaje, budowa akapitu i najczęstsze usterki.
Budowa argumentu
Pełny argument ma trzy części:
- Teza cząstkowa — co chcemy udowodnić w tym akapicie
- Przykład — z literatury, historii, nauki albo doświadczenia
- Wyjaśnienie — dlaczego ten przykład potwierdza tezę
Najczęściej pomijana jest część trzecia. Uczeń przywołuje lekturę i przechodzi dalej, zakładając, że związek z tezą jest oczywisty. Dla oceniającego nie jest — bez wyjaśnienia przykład nie liczy się jako argument.
Rodzaje argumentów
- Rzeczowe — oparte na faktach, danych, wynikach badań
- Logiczne — wynikające z rozumowania i związków przyczynowych
- Emocjonalne — odwołujące się do uczuć odbiorcy
- Z autorytetu — powołujące się na zdanie eksperta
- Z doświadczenia — oparte na obserwacji życiowej
W rozprawce szkolnej najwyżej ceni się argumenty rzeczowe i logiczne. Emocjonalne bywają skuteczne w przemówieniu, ale w tekście argumentacyjnym używa się ich uzupełniająco.
Kontrargument
Przywołanie i odparcie stanowiska przeciwnego wzmacnia tekst, zamiast go osłabiać. Pokazuje, że autor zna temat i rozważył inne możliwości.
Schemat jest prosty: „Można wprawdzie twierdzić, że… Jednak…”. Ważne, by kontrargument przedstawić rzetelnie — osłabianie go przez zniekształcenie jest zabiegiem przejrzystym i obniża wiarygodność całego wywodu.
Błędy w argumentacji
- Argument ad personam — atak na osobę zamiast na jej tezę
- Błędne koło — uzasadnianie tezy samą tezą
- Uogólnienie z jednego przypadku — pojedynczy przykład jako dowód reguły
- Fałszywa alternatywa — przedstawienie dwóch opcji jako jedynych możliwych
Warto je znać nie tylko po to, by ich unikać, ale też by rozpoznawać w cudzych wypowiedziach — w reklamie i dyskusji publicznej występują nagminnie.
Wstęp i zakończenie
Rozprawka wymaga nie tylko argumentów, ale i ramy, która je spina. We wstępie stawia się tezę, czyli stanowisko, którego będziemy bronić — albo hipotezę, jeśli temat wymaga rozważenia obu stron przed rozstrzygnięciem.
Zakończenie nie powinno być powtórzeniem wstępu innymi słowami. Jego zadaniem jest podsumowanie wywodu i wyciągnięcie wniosku, który wynika z przedstawionych argumentów, a nie został zapowiedziany na początku. Najczęstsza usterka to zakończenie wprowadzające nowy argument — na to jest miejsce w rozwinięciu, a nie w ostatnim akapicie.
Ile argumentów wystarczy
Trzy rozwinięte argumenty dają lepszy efekt niż sześć wymienionych pobieżnie. Kryteria oceny nagradzają pogłębienie, nie wyliczankę.
Przy doborze warto zadbać o różnorodność źródeł: jeden przykład z lektury, jeden z historii, jeden z obserwacji współczesnej. Trzy argumenty oparte na tej samej powieści sprawiają wrażenie, że autor zna tylko ją.