Przenośnia (metafora) — co to jest

Co to jest przenośnia?

Przenośnia, nazywana też metaforą, to środek poetycki, w którym wyrazom nadaje się nowe, niedosłowne znaczenie. Słów użytych w przenośni nie rozumiemy dosłownie — trzeba odczytać ich ukryty sens. Dzięki przenośniom język staje się ciekawszy i bardziej obrazowy.

Znaczenie dosłowne a przenośne

Wyrazy mogą mieć znaczenie dosłowne lub przenośne. Na przykład słowo „złoty” dosłownie oznacza kolor lub metal, ale w wyrażeniu „złote serce” znaczy „dobre, szlachetne”. Właśnie ta zmiana znaczenia — z dosłownego na ukryte — jest istotą przenośni.

Przykłady przenośni

Oto kilka znanych przenośni i ich ukryte znaczenia:

• morze gwiazd — bardzo dużo gwiazd (a nie prawdziwe morze);
• złote serce — dobry, szlachetny człowiek;
• kamienna twarz — twarz bez wyrazu, niewzruszona;
• czas płynie — czas mija.

Jak rozpoznać przenośnię?

Przenośnię rozpoznajemy po tym, że dane słowa nie pasują w znaczeniu dosłownym. Gdy słyszymy „rzeka ludzi”, wiemy, że nie chodzi o prawdziwą rzekę, lecz o tłum. Jeśli więc dosłowne rozumienie wyrażenia nie ma sensu, to znak, że mamy do czynienia z przenośnią.

Gdzie spotykamy przenośnie?

Przenośnie najczęściej pojawiają się w wierszach i utworach literackich, bo pozwalają w piękny sposób opisać świat i uczucia. Ale spotykamy je też w mowie potocznej — gdy mówimy „pęka mi głowa” albo „złapałem gumę”. Wiele przenośni weszło do języka tak mocno, że używamy ich zupełnie naturalnie.

Przenośnia a inne środki poetyckie

Przenośnia to jeden z wielu środków poetyckich. Inne to na przykład epitet (określenie, np. „złoty liść”) czy porównanie (np. „silny jak byk”). Przenośnia różni się od porównania tym, że nie używa słów „jak”, „niczym” — od razu nadaje wyrazom nowe znaczenie. To czyni ją bardziej zwięzłą i sugestywną.

Przenośnie w przysłowiach

Wiele przysłów i powiedzeń opiera się na przenośni. Gdy mówimy „kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada”, nie chodzi o prawdziwe kopanie dołków, lecz o ukryte, przenośne znaczenie — że krzywda wraca do tego, kto ją wyrządza. Dzięki przenośni przysłowia są krótkie, obrazowe i łatwe do zapamiętania.

Uosobienie — pokrewny środek

Z przenośnią blisko związane jest uosobienie (personifikacja). Polega ono na nadawaniu przedmiotom, zjawiskom czy zwierzętom cech ludzkich. Mówimy na przykład „wiatr szepcze”, „słońce się uśmiecha” albo „czas ucieka”. Tak jak przenośnia, uosobienie ożywia opis i pobudza wyobraźnię. Oba środki sprawiają, że teksty literackie są piękniejsze i bardziej sugestywne.

Po co używać przenośni?

Przenośnie sprawiają, że język jest barwny i obrazowy. Pozwalają w krótki sposób przekazać coś, co dosłownie wymagałoby wielu słów. Dzięki nim teksty literackie poruszają wyobraźnię, a zwykła wypowiedź staje się ciekawsza. Dlatego warto umieć rozpoznawać i rozumieć przenośnie — zarówno w wierszach i utworach literackich, jak i w codziennej mowie, którą słyszymy i którą sami bardzo często wypowiadamy w zwykłych, codziennych rozmowach z innymi ludźmi niemal każdego dnia naszego życia.