Okolicznik — na jakie pytania odpowiada

Okolicznik odpowiada na pytania gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co? mimo co? Określa czasownik, wskazując okoliczności czynności.

Rodzaje okoliczników

• Miejsca — gdzie? dokąd? skąd? — siedzi w domu
• Czasu — kiedy? jak długo? — wrócił wieczorem
• Sposobu — jak? w jaki sposób? — biegnie szybko
• Celu — po co? w jakim celu? — przyszedł po książkę
• Przyczyny — dlaczego? z jakiego powodu? — spóźnił się z powodu korka
• Warunku — pod jakim warunkiem? — pójdziemy przy dobrej pogodzie
• Przyzwolenia — mimo co? — wyszedł mimo deszczu

Okolicznik a dopełnienie

Oba określają czasownik, więc bywają mylone. Rozstrzyga rodzaj pytania: dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych, a okolicznik na pytania o okoliczności.

W zdaniu czyta książkę w parku wyraz książkę to dopełnienie, bo odpowiada na pytanie co czyta, a w parku to okolicznik miejsca. Sprawdzenie pytaniem jest tu metodą pewniejszą niż intuicja.

Czym bywa wyrażony

Okolicznik wyraża się najczęściej przysłówkiem albo wyrażeniem przyimkowym. Rzadziej rzeczownikiem w przypadku zależnym albo imiesłowem przysłówkowym.

Warto pamiętać, że okolicznik to część zdania, a nie część mowy. Ten sam przysłówek raz pełni funkcję okolicznika, a w innym zdaniu może wchodzić w skład orzeczenia.

Wszystkie części zdania

• Podmiot — kto? co?
• Orzeczenie — co robi? co się z nim dzieje?
• Przydawka — jaki? który? czyj? ile?
• Dopełnienie — pytania przypadków zależnych
• Okolicznik — gdzie? kiedy? jak? dlaczego?

Przydawka odnosi się do rzeczownika, a dopełnienie i okolicznik do czasownika. Ten podział wystarcza do rozwiązania większości zadań ze składni.

Przykłady rozbioru

W zdaniu Wczoraj wieczorem długo czekaliśmy na przystanku występują trzy okoliczniki: wczoraj wieczorem i długo to okoliczniki czasu, a na przystanku okolicznik miejsca.

Jedno zdanie może zawierać kilka okoliczników tego samego rodzaju. Nie jest to błąd — określają wtedy różne aspekty tej samej czynności, w tym przypadku moment oraz czas trwania.

Okolicznik a orzeczenie

Przysłówek bywa mylony z częścią orzeczenia imiennego. W zdaniu Jest zimno wyraz zimno nie jest okolicznikiem, lecz orzecznikiem w zdaniu bezpodmiotowym.

Rozstrzyga to, czy wyraz określa czynność, czy sam ją wyraża. Jeśli po usunięciu przysłówka zdanie traci sens, mamy do czynienia z orzeczeniem, a nie z okolicznikiem — ten można pominąć, nie niszcząc konstrukcji zdania.

Okolicznik w wypracowaniu

Okoliczniki czasu i miejsca porządkują opowiadanie, wskazując, kiedy i gdzie rozgrywają się kolejne zdarzenia. Bez nich tekst staje się ciągiem czynności bez tła.

Warto jednak unikać rozpoczynania każdego zdania od tego samego okolicznika czasu. Powtarzane potem albo następnie szybko męczy czytelnika — lepiej urozmaicić je określeniami wskazującymi konkretny moment, jak o świcie czy po godzinie.