Zaimek — rodzaje i zasady użycia

Zaimek zastępuje inne części mowy, dzięki czemu tekst nie musi powtarzać tych samych wyrazów. To jedyna część mowy definiowana przez funkcję, a nie przez znaczenie.

Rodzaje zaimków

• Rzeczowne — ja, ty, on, kto, co, ktoś
• Przymiotne — mój, twój, ten, taki, który, każdy
• Liczebne — ile, tyle, kilka
• Przysłowne — tu, tam, wtedy, dlaczego, wszędzie

Nazwa mówi, którą część mowy zaimek zastępuje. Zaimek rzeczowny odmienia się jak rzeczownik i pełni te same funkcje w zdaniu.

Podział według znaczenia

• Osobowe — ja, ty, on, my
• Dzierżawcze — mój, twój, nasz
• Wskazujące — ten, tamten, taki
• Pytające — kto, co, jaki, gdzie
• Względne — który, jaki, co (wprowadzają zdanie podrzędne)
• Nieokreślone — ktoś, coś, gdziekolwiek
• Zwrotny — się, siebie

Formy krótsze i dłuższe

Część zaimków osobowych ma dwie formy: mnie i mi, ciebie i cię, jego i go. Nie są one wymienne.

Formy dłuższe stosuje się na początku zdania, po przyimku oraz wtedy, gdy pada na nie akcent zdaniowy. Powiemy Mnie to nie interesuje, a nie Mi to nie interesuje — mimo że w mowie potocznej ta druga forma bywa słyszana.

Zaimek zwrotny i częsty błąd

Zaimek się odnosi się zawsze do podmiotu zdania. Wynika stąd reguła pomijana w mowie: przy czasownikach zwrotnych nie używa się zaimków dzierżawczych, gdy właściciel jest tożsamy z podmiotem.

Poprawnie mówi się myję ręce, a nie myję moje ręce — skoro to ja wykonuję czynność, przynależność jest oczywista. Konstrukcja z zaimkiem dzierżawczym to kalka z języków, w których jest on obowiązkowy.

Nadużywanie zaimków

Zaimki mają usuwać powtórzenia, ale ich nadmiar prowadzi do niejasności. W zdaniu z kilkoma rzeczownikami tego samego rodzaju czytelnik przestaje wiedzieć, do którego odnosi się on albo ten.

Zasada praktyczna mówi, że zaimek powinien odsyłać do najbliższego pasującego rzeczownika. Jeśli tak nie jest, lepiej powtórzyć nazwę — powtórzenie bywa mniejszą wadą niż zdanie wymagające domyślania się, o kim mowa.

Zaimki a spójność tekstu

Poza usuwaniem powtórzeń zaimki wiążą zdania w całość. To one sygnalizują czytelnikowi, że kolejne zdanie mówi o tym samym, o czym poprzednie — bez nich tekst rozpada się na zbiór niepowiązanych stwierdzeń.

Widać to szczególnie w streszczeniach i sprawozdaniach, gdzie autor stara się unikać powtórzeń, zastępując je synonimami. Nadmiar synonimów daje efekt odwrotny od zamierzonego: czytelnik zaczyna się zastanawiać, czy „pojazd”, „auto” i „samochód” to na pewno ten sam obiekt. Zaimek nie budzi takiej wątpliwości, bo z założenia odsyła do czegoś już wymienionego.

Zaimki w formach grzecznościowych

W korespondencji zaimki odnoszące się do adresata zapisuje się wielką literą: Pana, Pani, Państwa, a także Ciebie i Twój w liście do osoby, z którą jesteśmy na ty.

Zasada nie obejmuje zaimków odnoszących się do osób trzecich ani do samego nadawcy. W tekstach urzędowych bywa nadużywana — wielka litera w zaimku dotyczącym kogoś, kto nie jest adresatem pisma, jest błędem, a nie wyrazem szacunku.