Wykrzyknik — część mowy i znak
Wykrzyknik to nieodmienna część mowy wyrażająca emocje, wolę lub naśladująca dźwięki. Nie należy go mylić ze znakiem wykrzyknienia, który jest znakiem interpunkcyjnym.
Wykrzyknik jako część mowy to wyraz wyrażający emocje, wolę albo naśladujący dźwięki. Nie odmienia się i nie tworzy części zdania — stoi poza jego strukturą.
Rodzaje wykrzykników
- Wyrażające emocje — ach, och, ojej, brr, fu
- Wyrażające wolę — hej, halo, sza, wio, precz
- Dźwiękonaśladowcze — bum, plusk, miau, tik-tak
Ostatnia grupa bywa nazywana onomatopejami. To one najlepiej pokazują umowność języka: ten sam dźwięk zapisywany jest inaczej w różnych językach, choć zwierzęta wszędzie brzmią tak samo.
Wykrzyknik a znak wykrzyknienia
Nazwa dotyczy dwóch różnych rzeczy i bywa to mylące. Wykrzyknik to część mowy, a znak wykrzyknienia to znak interpunkcyjny.
Nie muszą występować razem: zdanie z wykrzyknikiem może kończyć się kropką, a zdanie ze znakiem wykrzyknienia nie musi zawierać wykrzyknika jako części mowy.
Interpunkcja przy wykrzykniku
Wykrzyknik oddziela się od reszty zdania przecinkiem albo znakiem wykrzyknienia. Wybór zależy od siły emocji i wpływa na odbiór wypowiedzi.
Zapis Ach, jak pięknie brzmi łagodniej niż Ach! Jak pięknie. Drugi wariant rozdziela wypowiedź na dwa oddzielne akty, wzmacniając oba.
Onomatopeje w literaturze
Wyrazy dźwiękonaśladowcze pełnią funkcję stylistyczną, budując obraz akustyczny sceny. Sięgają po nie zwłaszcza poezja i literatura dziecięca.
Warto odróżnić samą onomatopeję od instrumentacji głoskowej, w której efekt dźwiękowy powstaje przez nagromadzenie określonych głosek w zwykłych wyrazach, bez użycia wyrazów naśladujących. Klasyczny przykład to opisy szumu, w których piętrzą się głoski szumiące — wrażenie dźwiękowe buduje wtedy brzmienie całych zdań, a nie pojedynczy wyraz.
Wykrzykniki w mowie i piśmie
W wypowiedzi mówionej wykrzykniki pojawiają się bardzo często i są naturalne. W tekście pisanym ich nadmiar sprawia wrażenie przesady, bo czytelnik nie słyszy intonacji, która w mowie łagodzi wydźwięk.
Podobnie działa nadużywanie znaku wykrzyknienia. Zdanie zakończone kilkoma takimi znakami nie brzmi mocniej, lecz mniej wiarygodnie — a w korespondencji oficjalnej bywa odbierane jako brak opanowania. W tekście argumentacyjnym siłę buduje treść, nie interpunkcja.
Wykrzyknik a inne części mowy
Ten sam wyraz bywa wykrzyknikiem albo czymś innym zależnie od użycia. Rzeczownik strzał nazywa czynność, ale w zapisie sceny może pełnić funkcję wykrzyknika naśladującego dźwięk.
Podobnie działa to przy czasownikach w formach skróconych, jak bęc czy trzask. W polszczyźnie funkcjonuje osobna grupa takich wyrazów, zwanych czasem onomatopeicznymi równoważnikami czasownika — zastępują orzeczenie, oddając czynność przez sam jej dźwięk. Zdanie A on bęc na ziemię nie zawiera czasownika, a mimo to jest w pełni zrozumiałe.