Układ limfatyczny — budowa i zadania

Układ limfatyczny bywa pomijany przy omawianiu krążenia, choć bez niego tkanki spuchłyby w ciągu doby. Poniżej budowa i trzy funkcje, które pełni.

Skąd bierze się limfa

W naczyniach włosowatych część osocza przenika do przestrzeni między komórkami. Większość wraca do krwi, ale około dwóch do trzech litrów dziennie pozostaje w tkankach.

Ten nadmiar zbierają naczynia limfatyczne i odprowadzają z powrotem do układu krwionośnego. Płyn ten nazywa się limfą i różni się od osocza mniejszą zawartością białek.

Gdyby mechanizm zawiódł, płyn gromadziłby się w tkankach, powodując obrzęk. Na tym polega obrzęk limfatyczny, występujący na przykład po usunięciu węzłów chłonnych.

Elementy układu

• Naczynia limfatyczne — rozpoczynają się ślepo w tkankach
• Węzły chłonne — filtrują limfę, skupiska w pachwinach, pod pachami, na szyi
• Śledziona — filtruje krew i usuwa zużyte krwinki
• Grasica — dojrzewają w niej limfocyty T
• Migdałki — wychwytują drobnoustroje z jamy ustnej i nosowej

Dlaczego węzły chłonne puchną

Węzeł działa jak filtr i zarazem posterunek: przepływająca limfa jest w nim sprawdzana przez limfocyty. Gdy trafi do niego patogen, komórki odpornościowe zaczynają się intensywnie namnażać.

Powiększenie węzła to więc oznaka pracy układu odpornościowego, a nie samo w sobie choroba. Węzły puchną w okolicy zakażenia — przy anginie na szyi, przy zranieniu dłoni pod pachą.

Jak płynie limfa

Układ limfatyczny nie ma własnej pompy — nie istnieje odpowiednik serca. Limfa przemieszcza się dzięki trzem mechanizmom:

• Skurczom mięśni szkieletowych uciskającym naczynia
• Ruchom oddechowym i zmianom ciśnienia w klatce piersiowej
• Zastawkom uniemożliwiającym cofanie się płynu

Dlatego bezruch sprzyja zastojom limfy, a ruch jest najprostszym sposobem wspomagania tego układu. To także powód, dla którego obrzęki nóg nasilają się przy długim staniu i ustępują po spacerze.

Transport tłuszczów

Funkcja rzadziej kojarzona z tym układem. Tłuszcze wchłonięte w jelicie nie trafiają bezpośrednio do krwi, lecz do specjalnych naczyń limfatycznych kosmków jelitowych.

Powód jest mechaniczny: cząstki tłuszczu są zbyt duże, by przejść przez ścianę naczynia włosowatego. Limfa odprowadzająca je z jelita ma mleczne zabarwienie i nosi nazwę chłonki mlecznej.

Związek z odpornością

Układ limfatyczny stanowi zarazem szkielet układu odpornościowego. To w węzłach chłonnych limfocyty spotykają się z antygenami i tam rozpoczyna się swoista odpowiedź immunologiczna.

Ta podwójna rola tłumaczy, dlaczego nowotwory rozprzestrzeniają się często właśnie drogą limfatyczną — komórki nowotworowe wnikają do naczyń i zatrzymują się w węzłach. Dlatego przy operacjach onkologicznych bada się węzły wartownicze, czyli pierwsze na drodze odpływu limfy z okolicy guza.