Układ krwionośny — budowa i krążenie

Układ krwionośny dociera do każdej komórki organizmu i wykonuje pracę, której nie da się zastąpić żadnym innym mechanizmem. Poniżej budowa i funkcje.

Rodzaje naczyń

• Tętnice — prowadzą krew od serca; grube, sprężyste ściany wytrzymujące wysokie ciśnienie
• Żyły — prowadzą krew do serca; cieńsze ściany, zastawki zapobiegające cofaniu
• Naczynia włosowate — łączą tętnice z żyłami; ściana z jednej warstwy komórek

O nazwie decyduje kierunek przepływu, a nie zawartość tlenu — dlatego tętnica płucna niesie krew odtlenowaną.

Dlaczego żyły mają zastawki

W żyłach ciśnienie jest niskie, a krew z kończyn dolnych musi płynąć pod górę. Zastawki przepuszczają ją tylko w jedną stronę, uniemożliwiając cofanie.

Pomaga też praca mięśni: kurczące się mięśnie łydki uciskają żyły i przepychają krew ku sercu. To dlatego długotrwałe stanie bez ruchu sprzyja obrzękom, a chodzenie im przeciwdziała — mięśnie działają jak dodatkowa pompa.

Skład krwi

• Osocze — około 55 procent objętości, w większości woda z rozpuszczonymi substancjami
• Erytrocyty — czerwone krwinki, transportują tlen dzięki hemoglobinie
• Leukocyty — białe krwinki, odpowiadają za odporność
• Trombocyty — płytki krwi, uczestniczą w krzepnięciu

Czerwone krwinki człowieka nie mają jądra komórkowego — miejsce po nim zajmuje hemoglobina, co zwiększa pojemność transportową. Kosztem jest krótki czas życia, około 120 dni, po którym komórka nie potrafi się odnowić.

Naczynia włosowate — miejsce wymiany

Cała praca układu sprowadza się do tego, co dzieje się w naczyniach włosowatych. Ich ściana ma grubość jednej komórki, co pozwala tlenowi i substancjom odżywczym przenikać do tkanek, a dwutlenkowi węgla w przeciwnym kierunku.

Ich łączna długość w organizmie liczona jest w dziesiątkach tysięcy kilometrów, a łączna powierzchnia wymiany przekracza kilkaset metrów kwadratowych. Serce i duże naczynia są jedynie systemem dostarczającym krew do tego miejsca.

Ciśnienie krwi

Pomiar podaje się dwiema liczbami: ciśnienie skurczowe w momencie wyrzutu krwi z serca oraz rozkurczowe między skurczami. Wartości zbliżone do 120 na 80 uznaje się za prawidłowe u dorosłego.

Ciśnienie nie jest jednakowe w całym układzie — najwyższe panuje w aorcie, a spada wraz z oddalaniem się od serca, by w naczyniach włosowatych osiągnąć wartości pozwalające na spokojną wymianę substancji. Gdyby krew docierała tam pod ciśnieniem tętniczym, cienkie ściany naczyń nie wytrzymałyby. Rolę amortyzatora pełnią sprężyste ściany tętnic, które rozciągają się przy skurczu i oddają energię przy rozkurczu, wygładzając przepływ.

Grupy krwi

O grupie decyduje obecność antygenów A i B na powierzchni krwinek oraz czynnika Rh. Stąd cztery grupy główne, każda w wariancie Rh dodatnim albo ujemnym.

Grupa 0 Rh minus bywa nazywana uniwersalnym dawcą, bo jej krwinki nie mają antygenów wywołujących reakcję. Odwrotnie, grupa AB Rh plus jest uniwersalnym biorcą. W praktyce transfuzyjnej dąży się jednak do zgodności grup, a krew uniwersalną stosuje się tylko w sytuacjach nagłych.