Układ immunologiczny — budowa i działanie
Układ immunologiczny chroni organizm przed drobnoustrojami i komórkami nowotworowymi. Tworzą go narządy limfatyczne, krwinki białe oraz przeciwciała rozpoznające obce substancje.
Układ odpornościowy działa nieustannie i w większości przypadków niezauważalnie — objawy choroby pojawiają się dopiero wtedy, gdy nie zdołał zatrzymać zakażenia od razu.
Elementy układu
- Szpik kostny — wytwarza wszystkie komórki odpornościowe
- Grasica — dojrzewają w niej limfocyty T
- Węzły chłonne — filtrują limfę i zatrzymują drobnoustroje
- Śledziona — usuwa zużyte krwinki i uczestniczy w odpowiedzi immunologicznej
- Migdałki — wychwytują patogeny wnikające przez usta i nos
Dwie linie obrony
- Odporność nieswoista — wrodzona, działa natychmiast, ale bez rozpoznawania konkretnego wroga; skóra, śluzówki, gorączka, komórki żerne
- Odporność swoista — nabyta, rozwija się kilka dni, ale precyzyjnie rozpoznaje konkretny patogen i zapamiętuje go
Ta różnica tłumaczy przebieg choroby: pierwsze objawy to działanie odporności nieswoistej, a poprawa po kilku dniach oznacza uruchomienie odpowiedzi swoistej.
Dlaczego gorączka jest pożyteczna
Podwyższona temperatura nie jest objawem uszkodzenia, lecz celowym mechanizmem obronnym. Przyspiesza reakcje odpornościowe i utrudnia namnażanie wielu drobnoustrojów.
Dlatego zbijanie umiarkowanej gorączki bywa kontrproduktywne — usuwa dyskomfort, ale osłabia obronę. Interwencja jest potrzebna dopiero przy wysokich wartościach albo złym stanie ogólnym.
Pamięć immunologiczna
Po pokonaniu zakażenia część limfocytów pozostaje jako komórki pamięci. Przy ponownym kontakcie z tym samym patogenem reakcja zachodzi znacznie szybciej — często zanim pojawią się objawy.
Na tym mechanizmie opierają się szczepienia: podanie osłabionego lub fragmentu drobnoustroju wywołuje powstanie komórek pamięci bez przechodzenia choroby.
Odporność bierna i czynna
- Czynna — organizm sam wytwarza przeciwciała; trwała, ale wymaga czasu
- Bierna — gotowe przeciwciała z zewnątrz; działa natychmiast, ale krótko
Naturalna odporność bierna to przeciwciała przekazywane dziecku przez łożysko i mleko matki. Sztuczna to surowica podawana przy zatruciach jadem albo po ekspozycji na wściekliznę, gdy nie ma czasu na wytworzenie własnej odpowiedzi.
Rodzaje krwinek białych
Za odporność odpowiadają różne typy leukocytów, z których każdy pełni inną funkcję. Fagocyty pochłaniają i trawią drobnoustroje, działając niezależnie od tego, z jakim patogenem mają do czynienia. Limfocyty B wytwarzają przeciwciała wiążące się z konkretnym antygenem.
Limfocyty T dzielą się dalej: pomocnicze koordynują całą odpowiedź immunologiczną, a cytotoksyczne niszczą komórki zakażone wirusami oraz nowotworowe. Zniszczenie limfocytów T pomocniczych przez wirus HIV tłumaczy, dlaczego choroba prowadzi do załamania całej odporności — usunięty zostaje element sterujący, bez którego pozostałe komórki nie potrafią współdziałać.
Gdy układ odpornościowy się myli
Nadmierna reakcja na substancje nieszkodliwe to alergia — organizm traktuje pyłek czy roztocza jak zagrożenie.
Groźniejsze są choroby autoimmunologiczne, w których układ atakuje własne tkanki: cukrzyca typu pierwszego, reumatoidalne zapalenie stawów, stwardnienie rozsiane. Mechanizm rozpoznawania własnych komórek zawodzi, a skutki bywają nieodwracalne.