Układ hormonalny — gruczoły i regulacja

Układ hormonalny i nerwowy sterują organizmem równolegle, ale w zupełnie różnym tempie. To rozróżnienie porządkuje cały temat.

Najważniejsze gruczoły

• Przysadka mózgowa — nadrzędna, steruje pozostałymi gruczołami
• Tarczyca — reguluje tempo przemiany materii
• Nadnercza — adrenalina i kortyzol, reakcja na stres
• Trzustka — insulina i glukagon, poziom cukru we krwi
• Jajniki i jądra — hormony płciowe

Przysadka bywa nazywana dyrygentem układu, ale sama podlega kontroli podwzgórza — to ono łączy układ nerwowy z hormonalnym.

Hormony a układ nerwowy

• Nerwowy — sygnał elektryczny, działa w ułamkach sekundy, precyzyjnie i krótko
• Hormonalny — sygnał chemiczny przez krew, działa wolniej, ale długotrwale i na cały organizm

Dlatego cofnięcie ręki od gorącego przedmiotu to reakcja nerwowa, a dojrzewanie płciowe hormonalna.

Dlaczego hormon działa wybiórczo

Hormony krążą we krwi i docierają do wszystkich komórek, ale działają tylko tam, gdzie znajdują receptor pasujący do ich budowy.

To wyjaśnia pozorną sprzeczność: substancja obecna wszędzie wywołuje efekt tylko w wybranych narządach. Zasada działa jak klucz i zamek — bez odpowiedniego receptora komórka po prostu nie reaguje.

Sprzężenie zwrotne ujemne

Główny mechanizm regulacji. Wzrost stężenia hormonu hamuje jego dalsze wydzielanie, a spadek je pobudza — jak termostat utrzymujący stałą temperaturę.

Przykład: wysoki poziom hormonów tarczycy hamuje przysadkę, która przestaje pobudzać tarczycę. Gdy poziom spada, przysadka znów się uaktywnia. Dzięki temu stężenie utrzymuje się w wąskim zakresie bez świadomej kontroli.

Insulina i glukagon

Klasyczny przykład pary hormonów o przeciwnym działaniu. Insulina obniża poziom cukru, umożliwiając komórkom pobranie glukozy. Glukagon go podnosi, uwalniając zapasy z wątroby.

Cukrzyca typu pierwszego wynika z braku insuliny wskutek zniszczenia komórek trzustki, a typu drugiego z obniżonej wrażliwości komórek na insulinę mimo jej obecności. To dwa różne mechanizmy, mimo podobnych objawów.

Adrenalina — reakcja na zagrożenie

Przygotowuje organizm do wysiłku: przyspiesza serce, rozszerza oskrzela, podnosi poziom cukru i kieruje krew do mięśni kosztem układu pokarmowego.

Zestaw tych zmian nazywa się reakcją walki lub ucieczki i powstał jako odpowiedź na zagrożenie fizyczne. Współcześnie uruchamiają go najczęściej sytuacje, w których wysiłek fizyczny nie następuje — egzamin czy wystąpienie publiczne. Stąd suchość w ustach i przyspieszone tętno przed sprawdzianem: organizm przygotował się do biegu, który się nie odbędzie.