Tkanka nabłonkowa — rodzaje i funkcje
Tkanka nabłonkowa pokrywa powierzchnie ciała i wyściela narządy wewnętrzne. Zbudowana jest ze ściśle przylegających komórek, a jej budowa zależy od pełnionej funkcji.
Nabłonek tworzy granicę między organizmem a otoczeniem oraz między poszczególnymi narządami. Jego budowa w każdym miejscu odpowiada zadaniu, jakie ma tam pełnić.
Cechy wspólne
- Komórki ściśle do siebie przylegają, prawie bez substancji międzykomórkowej
- Leży na błonie podstawnej oddzielającej go od tkanki łącznej
- Nie ma naczyń krwionośnych — odżywia się przez dyfuzję z warstw głębszych
- Ma dużą zdolność do regeneracji
Brak naczyń tłumaczy, dlaczego nabłonek nie może być zbyt gruby — substancje odżywcze musiałyby pokonać zbyt długą drogę.
Podział według kształtu komórek
- Płaski — cienkie komórki, ułatwia wymianę; pęcherzyki płucne, naczynia włosowate
- Sześcienny — kanaliki nerkowe, gruczoły
- Walcowaty — wysokie komórki, wchłanianie i wydzielanie; jelito
Podział według liczby warstw
- Jednowarstwowy — tam, gdzie potrzebna jest wymiana substancji
- Wielowarstwowy — tam, gdzie liczy się ochrona; skóra, przełyk
Zależność jest konsekwentna: im ważniejsza ochrona, tym więcej warstw; im ważniejsza wymiana, tym cieńszy nabłonek. Nabłonek pęcherzyków płucnych ma grubość jednej komórki, bo tlen musi przez niego przenikać.
Nabłonki wyspecjalizowane
- Migawkowy — z rzęskami wygarniającymi zanieczyszczenia; drogi oddechowe
- Gruczołowy — wydziela substancje; ślinianki, żołądek
- Zmysłowy — odbiera bodźce; siatkówka, kubki smakowe
- Rogowaciejący — z martwymi komórkami wypełnionymi keratyną; naskórek
Nabłonek migawkowy jest szczególnie wart uwagi: jego rzęski nieustannie przesuwają śluz z zanieczyszczeniami w stronę gardła. Dym tytoniowy paraliżuje te rzęski, przez co mechanizm oczyszczania przestaje działać — to jedna z przyczyn kaszlu i częstszych infekcji u palaczy.
Połączenia między komórkami
Ścisłe przyleganie komórek nabłonka zapewniają wyspecjalizowane połączenia. Najważniejsze z nich, zwane połączeniami ścisłymi, uszczelniają przestrzeń między komórkami tak dokładnie, że substancje nie mogą przeciskać się między nimi — muszą przejść przez wnętrze komórki, która kontroluje, co przepuści.
Ten mechanizm ma ogromne znaczenie w jelicie i w naczyniach mózgowych, gdzie tworzy barierę krew-mózg. Rozluźnienie tych połączeń w jelicie prowadzi do przenikania niepożądanych substancji do krwi, a ich szczelność w mózgu utrudnia z kolei podawanie leków — wiele substancji leczniczych nie przekracza tej bariery i wymaga specjalnych metod dostarczania.
Regeneracja nabłonka
Nabłonek należy do tkanek najszybciej się odnawiających. Komórki nabłonka jelita wymieniają się co kilka dni, a naskórek w ciągu kilku tygodni.
Ma to swoją cenę: tkanki o intensywnych podziałach są bardziej narażone na mutacje, a co za tym idzie na nowotwory. Stąd większość nowotworów u człowieka wywodzi się właśnie z nabłonków, a nie z tkanek rzadziej się dzielących, jak mięśniowa czy nerwowa.