Przyimek — rodzaje i pisownia

Przyimek to nieodmienna część mowy, która sama nic nie znaczy, ale nadaje znaczenie połączeniu wyrazów. Zawsze występuje z rzeczownikiem lub zaimkiem i narzuca mu przypadek.

Rodzaje przyimków

• Proste — w, na, do, z, po, od, za, przed, nad, pod
• Złożone — spod, znad, zza, poprzez, pomiędzy
• Wyrażenia przyimkowe — w ciągu, na skutek, z powodu, w związku z

Rekcja, czyli narzucanie przypadku

Każdy przyimek wymaga określonego przypadka, a niektóre różnych zależnie od znaczenia. Przyimek w łączy się z miejscownikiem przy określaniu położenia i z biernikiem przy określaniu kierunku.

Mówimy jestem w domu, ale wchodzę w las. Ta sama zależność dotyczy przyimków na, pod i nad — miejsce wymaga innego przypadka niż ruch w stronę tego miejsca.

Pisownia łączna i rozdzielna

Przyimki proste piszemy rozdzielnie z rzeczownikiem: na pewno, po prostu, na co dzień, z powrotem. To jedne z najczęściej mylonych zapisów w polszczyźnie.

Łącznie piszemy natomiast wyrazy, w których przyimek zrósł się z rzeczownikiem, tworząc nowe słowo: naprawdę, wprawdzie, zawsze, dlatego. Rozstrzyga to, czy człon po przyimku funkcjonuje jeszcze samodzielnie.

Przyimki z i s

Przyimek zapisujemy zawsze jako z, niezależnie od wymowy. Przed spółgłoską bezdźwięczną wymawiamy go jak s, ale zapis pozostaje bez zmian.

Dlatego piszemy z Krakowa, choć słyszymy inaczej. Ta rozbieżność między mową a pismem jest typowa dla przyimków i wynika z zasady, że zapis oddaje formę podstawową, a nie jej upodobnienie w wymowie.

Częsty błąd składniowy

Przy wyliczeniach z różnymi przyimkami nie wolno pomijać żadnego z nich, jeśli wymagają odmiennych przypadków. Zdanie przed i po lekcji jest niepoprawne, bo przed wymaga narzędnika, a po miejscownika.

Poprawny zapis brzmi przed lekcją i po lekcji. Skrót bywa spotykany w mowie, ale w tekście pisanym uchodzi za usterkę składniową.

Przyimki a spójność wypowiedzi

Przyimki wskazują relacje przestrzenne, czasowe i logiczne, więc od ich doboru zależy precyzja zdania. Wyrażenia przed budynkiem, za budynkiem i obok budynku różnią się wyłącznie przyimkiem, a opisują trzy różne miejsca.

W tekstach urzędowych częstym problemem jest nadużywanie rozbudowanych wyrażeń przyimkowych. Zwroty w związku z, na skutek, w zakresie i w oparciu o wydłużają zdanie, choć zwykle da się je zastąpić prostszym przyimkiem albo pominąć. Zamiast w zakresie realizacji zadania wystarczy przy realizacji zadania, a często po prostu przy zadaniu.

Przyimki w związkach frazeologicznych

Wiele utrwalonych zwrotów wymaga konkretnego przyimka i podmiana go daje wyrażenie niepoprawne. Mówimy pod wpływem, a nie w wpływie, oraz na wszelki wypadek, a nie w wszelkim wypadku.

Osobną grupą są konstrukcje, w których przyimek bywa opuszczany pod wpływem innych języków. Poprawnie mówi się cieszyć się z czegoś, a nie cieszyć się coś. Podobnie czasownik dyskutować wymaga przyimka: dyskutujemy o czymś albo nad czymś, a nie po prostu coś.

Skrótowce a przyimek

Wybór formy przyimka zależy od wymowy następnego wyrazu, nie od jego zapisu. Przed grupą spółgłosek używa się form wydłużonych: we Wrocławiu, ze szkoły, ode mnie.

Przy skrótowcach decyduje sposób ich odczytania. Powiemy w PKP, jeśli czytamy je literami, ale we WSI, gdy skrótowiec czytamy jako wyraz zaczynający się od zbitki spółgłoskowej. To jedna z niewielu sytuacji, w których poprawny zapis zależy od tego, jak wyraz brzmi, a nie jak się go pisze.