Łańcuch pokarmowy — poziomy i zależności

Łańcuch pokarmowy pokazuje, jak energia przepływa przez ekosystem. Poniżej poziomy, rodzaje łańcuchów oraz zasada wyjaśniająca ich długość.

Poziomy troficzne

• Producenci — rośliny i inne organizmy fotosyntetyzujące; wytwarzają materię organiczną
• Konsumenci I rzędu — roślinożercy
• Konsumenci II rzędu — drapieżcy żywiący się roślinożercami
• Konsumenci III rzędu — drapieżcy wyższego rzędu
• Destruenci — bakterie i grzyby rozkładające martwą materię

Przykład: trawa → zając → lis → bakterie glebowe.

Dlaczego łańcuchy są krótkie

Przy każdym przejściu na wyższy poziom ginie około 90 procent energii — zużywają ją procesy życiowe, ruch i wytwarzanie ciepła. Do następnego ogniwa trafia zaledwie dziesiąta część.

Dlatego łańcuchy rzadko mają więcej niż cztery, pięć ogniw. Piąty drapieżnik musiałby wyżywić się z jednej stutysięcznej energii pierwotnie związanej przez rośliny — takiej ilości po prostu nie starcza.

Ta sama zasada tłumaczy, dlaczego drapieżników szczytowych jest zawsze mało: jeden wilk wymaga istnienia setek roślinożerców, a te tysięcy roślin.

Piramida ekologiczna

Graficzne przedstawienie tej zależności. Podstawa to producenci — najliczniejsi i o największej masie. Każdy kolejny poziom jest węższy.

Wyróżnia się piramidy liczebności, biomasy i energii. Ta ostatnia zawsze ma kształt zwężający się ku górze, podczas gdy dwie pozostałe bywają odwrócone — w oceanie masa drobnego planktonu w danej chwili bywa mniejsza od masy zjadających go organizmów, bo plankton rozmnaża się bardzo szybko.

Sieć pokarmowa

W przyrodzie proste łańcuchy praktycznie nie występują. Większość zwierząt odżywia się kilkoma gatunkami i sama bywa zjadana przez różne drapieżniki — powstaje sieć pokarmowa, czyli splot wielu łańcuchów.

Sieć jest znacznie stabilniejsza od pojedynczego łańcucha. Gdy zanika jeden gatunek, drapieżnik może przerzucić się na inny pokarm. Im więcej powiązań, tym większa odporność ekosystemu na zaburzenia.

Rodzaje łańcuchów

• Spasania — zaczyna się od żywych roślin: trawa → owad → ptak
• Detrytusowy — zaczyna się od martwej materii: opadłe liście → dżdżownica → kret

Ten drugi bywa niedoceniany, choć w lesie przepływa przez niego większość energii — znaczna część materii roślinnej nie zostaje zjedzona za życia, lecz opada i trafia do rozkładu.

Kumulacja substancji szkodliwych

Ma to praktyczne znaczenie dla zdrowia. Substancje trudno rozkładalne, jak metale ciężkie, nie są wydalane, lecz gromadzą się w tkankach — a przy każdym przejściu na wyższy poziom ich stężenie rośnie.

Dlatego duże drapieżne ryby zawierają najwięcej rtęci, choć jej stężenie w wodzie jest znikome. Zalecenia ograniczające spożycie niektórych gatunków przez kobiety w ciąży wynikają właśnie z tego mechanizmu.