Głoska — czym jest i jak ją liczyć

Głoska to najmniejszy dźwięk mowy, który da się wyodrębnić w wypowiedzi. Nie należy jej mylić z literą — głoskę słyszymy, a literę widzimy.

Głoska, litera, sylaba

• Głoska — dźwięk, jednostka mowy
• Litera — znak graficzny, jednostka pisma
• Sylaba — grupa głosek wymawiana jednym tchem

Liczba głosek i liter w wyrazie często się różni. W słowie szkoła mamy 6 liter, ale 5 głosek, bo dwuznak sz oznacza jeden dźwięk.

Podział głosek

• Samogłoski — a, ą, e, ę, i, o, ó, u, y; tworzą sylaby
• Spółgłoski — pozostałe; samodzielnie sylaby nie tworzą

Spółgłoski dzieli się dalej według kilku kryteriów:

• Dźwięczne i bezdźwięczne — zależnie od drgania wiązadeł głosowych
• Twarde i miękkie — zależnie od położenia języka
• Ustne i nosowe — zależnie od drogi przepływu powietrza

Jak sprawdzić dźwięczność

Wystarczy przyłożyć palce do krtani i wymówić głoskę. Przy dźwięcznych wyczujemy drganie, przy bezdźwięcznych nie — porównanie pary b i p pokazuje różnicę najwyraźniej.

Ma to znaczenie praktyczne przy ortografii: w wygłosie wyrazu dźwięczne głoski wymawiamy bezdźwięcznie, więc chleb brzmi jak chlep. Zapis pozostaje jednak zgodny z formą podstawową, co sprawdzamy przez odmianę wyrazu.

Dwuznaki i głoski miękkie

Dwuznaki sz, cz, rz, dz, dż, dź, ch zapisują po dwie litery, ale oznaczają jedną głoskę. Podobnie działa litera i przed samogłoską, gdy zmiękcza poprzedzającą spółgłoskę.

W wyrazie ciasto mamy 6 liter i 5 głosek, bo połączenie ci oznacza jedną spółgłoskę miękką. To najczęstsze źródło błędów przy liczeniu głosek — litera i pełni wtedy funkcję znaku zmiękczenia, a nie samodzielnej samogłoski.

Upodobnienia głosek

Wymowa głoski zmienia się pod wpływem sąsiedztwa. W wyrazie prośba głoska ś wymawiana jest jak ź, bo następująca po niej b jest dźwięczna i narzuca swoją cechę poprzedniczce.

Zjawisko to nosi nazwę upodobnienia wstecznego, bo wpływ działa od głoski późniejszej ku wcześniejszej. Istnieją też upodobnienia postępowe, działające w drugą stronę, choć w polszczyźnie są rzadsze. Dla ortografii wynika stąd praktyczna reguła: pisownia oddaje formę podstawową wyrazu, a nie jego rzeczywistą wymowę.

Głoski w liczeniu na sprawdzianach

Polecenia w rodzaju podziel wyraz na głoski wymagają uwagi przy trzech grupach: dwuznakach, zmiękczeniach przez literę i oraz samogłoskach nosowych.

Litera ą i ę bywają wymawiane jako połączenia dwóch dźwięków, ale w podziale szkolnym traktuje się je jako pojedyncze głoski. Warto sprawdzić, jakiej konwencji wymaga nauczyciel, bo podręczniki różnią się w tym punkcie — to rzadki przypadek, w którym poprawna odpowiedź zależy od przyjętego ujęcia, a nie od samego materiału.