Antybiotyki — jak działają i na co nie pomogą

Antybiotyki zmieniły medycynę bardziej niż większość odkryć XX wieku, a zarazem są jednym z najczęściej nadużywanych leków. Poniżej mechanizm działania i wyjaśnienie dwóch popularnych nieporozumień.

Czym są antybiotyki

Antybiotyk to substancja niszcząca bakterie albo hamująca ich namnażanie. Część pochodzi od naturalnych organizmów — pierwszą penicylinę wytworzyła pleśń — część powstaje syntetycznie.

Działają wybiórczo: atakują struktury występujące u bakterii, a nieobecne w komórkach człowieka. Dlatego niszczą drobnoustroje, nie uszkadzając tkanek pacjenta.

Mechanizmy działania

• Niszczenie ściany komórkowej — bakteria pęka pod wpływem ciśnienia wewnętrznego; tak działa penicylina
• Blokowanie syntezy białek — bakteryjne rybosomy różnią się od ludzkich
• Hamowanie powielania materiału genetycznego
• Zaburzanie przemian metabolicznych

Kluczowe jest to, że każdy z tych mechanizmów wymierzony jest w coś, czego ludzka komórka albo nie ma, albo ma w innej postaci.

Dlaczego nie działają na wirusy

To najważniejsze nieporozumienie w temacie. Wirus nie jest komórką — nie ma ściany komórkowej, własnych rybosomów ani metabolizmu. To materiał genetyczny w białkowej otoczce.

Wirus namnaża się, wykorzystując maszynerię komórki gospodarza. Antybiotyk nie ma więc czego zaatakować: struktury, które niszczy, w ogóle nie istnieją.

Dlatego przy przeziębieniu i grypie, które są chorobami wirusowymi, antybiotyk nie pomoże. Bywa przepisywany dopiero przy nadkażeniu bakteryjnym, które czasem dołącza się do infekcji wirusowej.

Antybiotykooporność

W populacji bakterii część osobników ma przypadkowe mutacje dające odporność. Po podaniu leku giną te wrażliwe, a odporne rozmnażają się bez konkurencji — po kilku takich cyklach cała populacja jest oporna.

Stąd dwa praktyczne wnioski. Po pierwsze, nie należy brać antybiotyków bez potrzeby — każde użycie sprzyja selekcji szczepów opornych. Po drugie, trzeba dokończyć kurację, nawet gdy objawy ustąpią: przerwanie zostawia przy życiu bakterie najbardziej odporne.

Światowa Organizacja Zdrowia uznaje narastającą oporność za jedno z największych zagrożeń dla zdrowia publicznego.

Skąd wzięła się penicylina

Odkrycie było przypadkowe. Alexander Fleming w 1928 roku zauważył, że na jednej z jego szalek z bakteriami wyrosła pleśń, a wokół niej powstał obszar wolny od kolonii — coś zabijało bakterie.

Sam Fleming nie zdołał wyodrębnić substancji w postaci nadającej się do leczenia. Dokonali tego dopiero Howard Florey i Ernst Chain kilkanaście lat później, a masowa produkcja ruszyła podczas drugiej wojny światowej. Wszyscy trzej otrzymali za to Nagrodę Nobla.

Antybiotyk a probiotyk

Antybiotyk nie odróżnia bakterii chorobotwórczych od pożytecznych, więc niszczy także mikroflorę jelitową. Stąd częste dolegliwości trawienne w trakcie kuracji.

Probiotyki zawierają żywe kultury bakterii uzupełniające tę florę. Przyjmuje się je zwykle w odstępie kilku godzin od antybiotyku, żeby lek ich nie zniszczył.