Budowa komórki — organelle i ich funkcje
Komórka składa się z błony komórkowej, cytoplazmy i organelli, w tym jądra, mitochondriów i rybosomów. Komórka roślinna ma dodatkowo ścianę komórkową, chloroplasty i dużą wakuolę.
Budowa komórki to jeden z podstawowych tematów biologii. Poniżej najważniejsze elementy z ich funkcjami oraz zestawienie różnic między komórką roślinną a zwierzęcą.
Elementy wspólne
- Błona komórkowa — otacza komórkę i kontroluje, co do niej wnika i co ją opuszcza
- Cytoplazma — półpłynne wnętrze, w którym zawieszone są organelle
- Jądro komórkowe — zawiera materiał genetyczny i steruje pracą komórki
- Mitochondria — miejsce oddychania komórkowego, wytwarzają energię
- Rybosomy — produkują białka
- Siateczka śródplazmatyczna — transportuje substancje; szorstka ma rybosomy, gładka nie
- Aparat Golgiego — modyfikuje i pakuje białka przed wysłaniem
- Lizosomy — rozkładają zbędne substancje
Tylko w komórce roślinnej
- Ściana komórkowa — sztywna osłona z celulozy, nadaje kształt i chroni przed pęknięciem
- Chloroplasty — zawierają chlorofil, zachodzi w nich fotosynteza
- Duża wakuola — zbiornik z sokiem komórkowym, zajmuje często większość objętości
Tylko w komórce zwierzęcej
- Centriole — biorą udział w podziale komórki
- Małe wakuole — jeśli występują, są liczne i drobne
Mitochondrium — organellum z własnym DNA
To jeden z ciekawszych elementów komórki. Mitochondria mają własny materiał genetyczny, odrębny od jądrowego, i dzielą się niezależnie od komórki.
Zgodnie z teorią endosymbiozy były pierwotnie samodzielnymi bakteriami, które trafiły do wnętrza większej komórki i pozostały w niej na stałe. Za tą hipotezą przemawia obecność podwójnej błony, kolistego DNA i rybosomów przypominających bakteryjne.
Praktyczna konsekwencja: mitochondrialne DNA dziedziczy się wyłącznie po matce, bo plemnik nie przekazuje mitochondriów do zygoty. Wykorzystuje się to w badaniach pokrewieństwa i pochodzenia populacji.
Komórka prokariotyczna a eukariotyczna
Ten podział bywa mylony z podziałem na roślinną i zwierzęcą, choć dotyczy czegoś innego i jest głębszy.
Prokariotyczna (bakterie) nie ma jądra ani organelli otoczonych błoną — materiał genetyczny leży swobodnie w cytoplazmie. Eukariotyczna (rośliny, zwierzęta, grzyby, protisty) ma jądro i wyspecjalizowane organelle.
Różnica dotyczy więc obecności jądra, a nie rodzaju organizmu. Komórka roślinna i zwierzęca są obie eukariotyczne.
Jak to zapamiętać
Pomaga porównanie do zakładu produkcyjnego: jądro to kierownictwo, mitochondria elektrownia, rybosomy linia produkcyjna, aparat Golgiego pakowalnia, lizosomy utylizacja, a błona komórkowa portiernia decydująca o wejściu i wyjściu.
Przy komórce roślinnej dochodzą: ściana jako mur zakładu, chloroplasty jako panele słoneczne i wakuola jako magazyn.